Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Биз Алишер Навоийни буюк шоир, мутафаккир, давлат арбоби сифатида тилга олишга ўрганиб қолганмиз. Аммо сўфийлар учун у, аввало, йўл - тариқат одами, умрини хизматда ўтказган зот.
Бугун Ўзбекистон ўзбек халқининг маънавий қудрати ва маданий ўзига хослиги рамзига айланган Навоий таваллудининг 585 йиллигини нишонламоқда. Буюк даҳонинг юбилейи муносабати билан Batafsil.uz. мухбири шоир, таржимон ва амалиётчи сўфий Собит Мадалиев билан сўфийлик нима эканлиги, Навоийни нима учун дарвеш деб аташгани ва унинг ҳаёти одамларга жимгина хизмат қилиш намунасига айлангани ҳақида суҳбатлашди.
"Сўфий фақат Аллоҳга шайланган қалбдир." Мадалиев фақат шоиргина бўлмаган Алишер Навоий ҳақида
"Сўфий ўзини сўфий дейишга ҳақли эмас."
Собит Мадалиевнинг фикрича, тасаввуфни дарслик бўйича тушунтириб бўлмайди. Бу назария ҳам, фалсафий мактаб ҳам эмас. Бу тажриба. Энг қизиғи, ҳақиқий сўфий ҳеч қачон "мен сўфийман" демайди. Чунки сенинг кимлигингни ёлғиз Парвардигор билади. Агар инсон ўзининг авлиёлигини ишонч билан эълон қилса, демак, у аллақачон хато қилган бўлади. Сўфий унвон эмас. Бу юрак ҳолати, деб ҳисоблайди суҳбатдош.
“Фортепианони тасаввур қилинг. Агар чолғу бузилган бўлса, мусиқа ҳам бузилади: бир нота тоза, иккинчиси сохта. Инсон ҳам шундай. Ичимизда истаклар, аламлар, ҳасадлар шовқини. Юрак нотекис товуш чиқаради. Сўфий умр бўйи уни биргина товушга созлайди. Худога. Шунда дунё бошқача янграй бошлайди. У чумолига қаради ва мўъжизани пайқади. Майсага қараса - марҳамат кўради. Бу чиройли сўзлар эмас. Бу дунёни бошқача идрок этишдир", - деди Мадалиев.
Навоий келтирган ҳикоят
Бу ҳақда Навоийнинг ўзи ҳам ёзган. Рисолаларидан бирида авлиё шайх Баҳлул ҳақида ривоят келтиради.
Халифа шайхга пойабзал, кийим-кечак, хизматкорларни таклиф қилганида, у мулойимлик билан рад этди. Чунки ҳар бир нарсанинг ортидан янги ғамхўрлик келади: пул, қўриқчилар, янги истаклар керак.
Ва Баҳлул деди: "Агар дунё ташвишларидан воз кечсанг - ғамдан халос бўласан."
Суҳбатдошнинг таъкидлашича, бу ривоят фақат авлиёлар ҳақида эмас. Бу тариқат йўлига кирган ҳар бир киши ҳақида. Тасаввуф гап эмас, амал. Бу ортиқча нарсалардан ва ўз "мен"идан аста-секин воз кечишдир. Навоий Баҳлул образи орқали ҳеч нарсани ўзиники деб билмайдиган, Аллоҳ ёди билан яшайдиган комил инсон қандай бўлиши мумкинлигини кўрсатади.
Навоий дарвеш бўлиб яшаган
Навоий шунчаки буюк шоир эмас. У дарвеш бўлиб яшаган, дейди сўфий.
"Унинг ерлари, бойликлари, катта даромадлари бор эди, лекин у оз нарсага қаноат қиларди. Навоий яшаган уй, гарчи ўзига сарой қуриб олиши мумкин бўлса-да, ҳиротликларнинг фақирона иморатларидан фарқ қилмас эди. Қўлида борини деярли одамларга берарди. Навоий мадраса ва хонақоҳлар, масжид ва кўприклар, карвонсарой ва хонақоҳлар қурдирди. Лекин буни ҳомий ёки валинеъмат сифатида қилмаган. Аксинча, ҳеч нарсани ўзиники деб ҳисобламайдиган одам каби" – дейди мутахассис.
"Бу менга Аллоҳ томонидан берилган, демак, мен инсонларга қайтаришга мажбурман".
Мадалиевнинг сўзларига кўра, замонавий миллиардер фойда учун қуради. Навоий эса ҳеч нарса ўзиники эмас, деб ҳисоблагани учун қурган.
“Бу меники эмас. Бу менга Худо томонидан берилган, демак, мен одамларга қайтаришим керак".
Тарихчи Хондамир ўз асарларида ёзишича, Навоий қурувчилар билан бирга ишлаган: ғишт ташиб, қоришма қорган, чопоннинг этагини ишга халақит бермаслиги учун ўраб қўйган.
Собит аканинг қўшимча қилишича, сўнгги жумла ҳазрат Навоийнинг қандай инсон ва сўфий бўлганидан дарак беради. Навоийнинг кийими ҳунармандлар ва меҳнаткашлар кийимидан фарқ қилмасди: унинг эгнида нисбатан юпқа матодан тикилган узун этакли оддий чопон бўлиб, қора иш пайтида халақит бермаслиги учун уни бемалол белбоғига қистириб олиш мумкин эди.
Шу билан бирга, Алишер Навоий давлатдаги энг юқори лавозимлардан бирини эгаллаган, Султон Ҳусайн Бойқаро саройида бош вазир бўлган. Лекин юксак мавқе унинг халқ ичидан чиққан одам бўлиб кўринишига халақит бермасди. У Худонинг ҳақиқий бандаси эди, Худо олдида эса ҳамма тенг. Ўша овқатни ерди. Одамларга вақтида ҳақ тўланишини назорат қиларди.
"Ҳадис бор: пешонасидаги тер қуригунча ишчига ҳақ тўлаб туринглар. Навоий буни том маънода адо этган," - дейди суҳбатдошимиз.
Тарихчилар нима дейди?
"Тарихи Рашидий" тарихий асари буни ҳужжатли равишда тасдиқлайди:
"...мулкидан тушган барча даромадни хайрли ишларга сарфлар эди... хонақоҳлар, масжидлар ва бинолар қурдирар эди... олимларга ҳомийлик қилар эди... У ниҳоятда нозик ақл ва яхши тарбия соҳиби бўлиб, ҳамманинг ҳам шундай нозик ақл ва тарбия соҳиби бўлишини истарди... бутун умрини парҳезкорлик ва яхшилик билан ўтказди."
Мутахассиснинг фикрича, бу жуда муҳим ибора. Тийилиш ва хайрли ишлар. Сўфийлар ана шундай яшашади. Бундан ташқари, Мадалиев буюк шоирнинг доимо келажак ҳаёт ҳақида ўйлаганига ҳам эътибор қаратади.
Наваоий фаолияти рақамларда
Унинг фаолияти кўлами бугунги кунда ҳам ҳайратланарли:
• 380 га яқин жамоат биноларини қурди,
• камбағалларга ҳар йили минг тўплам кийим-кечак берган,
• мадраса, мударрис ва талабалар таъминоти,
• камбағалларга кундалик ёрдам кўрсатган.
Навоий мадрасаларга мударрис ва талабаларни ўзи танлаган. Барча талабалар, ўзлаштириш даражасидан қатъи назар, йиллик рағбатлантирилди:"…олти нафар энг яхши ўқувчига 24 олтин ва 5 қоп дон; саккиз нафар ўрта ўқувчига 16 олтин ва 4 қоп; саккиз нафар энг заиф ўқувчига 12 олтин ва 3 қоп".
"XV аср учун бу деярли ақл бовар қилмайдиган кўринарди, бизнинг давримиз учун ҳам. Ҳеч бир замонавий бой бундай яшамайди, - табассум қилади суҳбатдош. - Чунки бу ички эркинликсиз мумкин эмас".
- У шунчаки уйини бериб юборди.
Суҳбат асносида Собит Мадалиев Навоий билан боғлиқ бир воқеани ёдга олди.
Бир куни мадрасанинг ёш мударриси Навоийга шикоят қилиб, ишхона ёнидан уй топганини айтади, аммо бой уй эгасига бундан ҳам қимматроқ нарх ваъда қилади: "Аммо мен, афсуски, шунчалик узоқда яшайманки, фақат йўлга ярим кун вақтим кетади. Янги билимларни эгаллашга кўпроқ вақт ажратиш учун кулба сотиб олмоқчи эдим."
Навоий қайта сўради: - Демак, илмга кўпроқ вақт ажратмоқчи бўлган экансан-да?
Ҳар қандай вазир сотувчига: "Уйни бер!" деб буюрар эди. Навоий эса бошқача йўл тутган, дейди суҳбатдош.
- Менинг уйим сенга маъқулми? - деб сўради Навоий муаллимдан. У: "Ҳа, албатта. Иссиқ ва кенг. Сиз нима демоқчисиз?
- Ундай бўлса, меникига кўчиб ўт. Ва Навоий уйини бериб юборди.
Бу унинг учун табиий ҳол эди, деб ҳисоблайди Собит ака. У бирор нарсани йўқотаётганини сезмади.
Навоий камтарлик хусусида
"Сўфийлар кўпинча ўзларини фақир деб аташади. Бу маиший маънода гадо эмас. У фақат Аллоҳга муҳтождир. Одамга ҳеч нарса керак бўлмаса - у озод. Навоий шунга қараб борган”, - деди Собит ака.
Навоий ёши улғайган сари оддий ҳаёт кечирарди. Камтарроқ кийинарди. Кўпроқ ёлғизланиб, кўпроқ ибодат қилган.
У "Маҳбуб ул-қулуб" китобида шундай ёзган эди: "Камтарлик инсонни одамлар учун қадрли қилади... Дўстлик гулзорида камтарлик янги гуллар очади... бироқ у ҳокимиятга эга бўлганларда янада гўзалроқдир ва ҳаммадан ҳам ҳеч нарсага муҳтож бўлмаганларда кўпроқ исталган... Камтарлик ва одоблилик дўстлик кўзгусига сайқал беради."
Суҳбатдошимизнинг айтишича, бу чиройли адабиёт эмас, балки унинг ўз ҳаётидир.
Умр бўйи Парвардигорга қараб йўл босди
Мадалиевнинг айтишича, Навоий сўнгги йилларда кўпроқ узлатга чекинган. Кўп йиғлади. Кўп дуо қилган. Фожиали 1501 йил яқинлашиб келарди. Навоийнинг ўлимига бир неча ой қолган эди. У ниҳоят бир умрлик орзусини рўёбга чиқаради ва "Лисон ут-тайр" достонини ёзади.
Бу энди шунчаки шеърият эмас. Бу йўлни яшаб ўтган одамнинг иқрори. Бу унинг ўзини қандай излагани, ҳаётнинг турли босқичларини қайта кўриб чиққани, қандай қийинчиликлар ва синовлардан ўтгани, фоний дунё васвасаларини енгиб, боқий дунёга қандай боргани ҳақидаги мажозий ҳикоядир.
Бу синовлар йўли: кўтарилишлар ва тушишлар, чарчоқ, шубҳалар, ўз-ўзингиз билан курашиш. Сўфий қалбни поклайди, шуҳратдан воз кечади, ўзлигини унутишни ўрганади.
Бу йўл ҳақида Навоий қушлар сайри достонида фирк юритган. Сўфийлик йўли оғир. Навоий уни охиригача босиб ўтди.
Хотима ўрнида
"Сўфий мўъжизакор ҳам, зоҳид ҳам эмас. Худо учун, одамлар учун яшашни ўрганган одам, холос”, - деди Собит ака сокинлик билан.
Изоҳлар мавжуд емас