Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Марказий банк, Солиқ қўмитаси ва Адлия вазирлиги вакиллари Тошкентда бўлиб ўтган оммавий учрашувда нақд пулсиз тўловларга ўтишнинг кучайтирилиши сабабларини батафсил тушунтириб, 1 апрелдан кучга кирадиган чекловлар рўйхатини тақдим этди. Мухбиримиз иштирок этган тадбирда вазирлик мутахассислари мамлакат молия тизимида янги қоидаларни қўллаш тартиби ҳақидаги саволларга жавоб беришди.
1 апрелдан нималар ўзгаради?
Ўзбекистонда бир қатор йирик молиявий операциялар фақат нақд пулсиз шаклга ўтказилмоқда, бу эса кўчмас мулк, автомобиллар билан боғлиқ битимлар, шунингдек, алкоголь ва тамаки маҳсулотларини сотиб олишга таъсир қилади. Тегишли идораларнинг тушунтиришича, янги қоидалар 25 миллион сўмдан ортиқ бўлган ҳар қандай харидларга ҳам тааллуқли бўлади.
Жамоатчилик муҳокамаси чоғида Марказий банк вакиллари ушбу чоралар мамлакатда нақд пулдан фойдаланишни бутунлай тақиқлашни англатмаслигини таъкидлади. Чекловлар анъанавий равишда юқори даражадаги яширин айланма қайд этиладиган бозорнинг энг сезгир сегментларида аниқ киритилади.
Рақамли ҳисоб-китобларга ўтиш самарадорлигини маърузачилар пойтахтнинг транспорт соҳасидаги маълумотлар билан тасдиқладилар. Хусусан, Тошкент шаҳрида жамоат транспортида нақд пулсиз ҳисоб-китобнинг йўлга қўйилиши даромадларни 644 миллиард сўмга етказиш имконини берди, бу ўтган йилга нисбатан 16 фоизга кўпдир. Шу билан бирга, ўтказмалар сони 36 фоизга ошиб, 692 миллионга етди.
Идоралар мутахассисларининг таъкидлашича, бундай натижаларга тўловларнинг шаффофлиги ва нақдсиз пул айланмасидан босқичма-босқич воз кечиш туфайли имкон яратилди. Уларнинг сўзларига кўра, бундай чора-тадбирлар бозорнинг ҳақиқий ҳажмини кўриш ва бюджетга молиявий тушумларнинг тўлиқлигини таъминлаш имконини беради.
Нима учун давлат нақд пулсиз ҳисоб-китобга эътибор бермоқда?
Солиқ қўмитаси раиси ўринбосари Жаҳонгир Абдиевнинг таъкидлашича, давлат яширин иқтисодиёт кўламини қисқартириш ва нақд пулсиз тўловлар улушини 75 фоизга етказиш ниятида.
Маърузачилардан бирининг айтишича, бугунги кунда савдо ва хизмат кўрсатиш айланмасининг катта қисми назоратдан ташқарида қолмоқда ва айнан шу сабабли "яширин операцияларнинг энг катта улуши кузатилаётган" тоифаларга устуворлик берилган. Унинг сўзларига кўра, "кузатилмайдиган иқтисодиёт"ни камида 1,3 баробарга қисқартириш вазифаси қўйилган.
Шу билан бирга, мансабдор шахслар нақд пулсиз ҳисоб-китоблар пулнинг янги шакли эмас, балки унинг замонавий формати эканлигини таъкидламоқдалар. Марказий банк раисининг биринчи ўринбосари Нодирбек Сайдуллаев "пул шакл эмас, қиймат" эканини айтиб, маблағлар нақд ёки пластикда бўлишининг аҳамияти йўқлигини қўшимча қилди.
Мутасаддиларнинг алоҳида таъкидлашича, аҳоли аллақачон рақамли тўловларга мослашган. Мисол тариқасида коммунал хизматлар келтирилади. Учрашув иштирокчиларининг сўзларига кўра, бугунги кунда фуқаролар куннинг исталган вақтида мобил иловалар орқали электр энергияси, газ ва сув учун тўловларни муаммосиз амалга оширмоқда.
Маърузачилардан бирининг таъкидлашича, агар одам хизматлар учун тўловни унутган бўлса ҳам, у буни кечаси, навбатларсиз ва кассаларга ташриф буюрмасдан амалга ошириши мумкин. Бу далил нақдсиз тўловга ўтиш ноқулайлик туғдирмаслигини исботлаш учун ишлатилади.
Қўшимча қилинишича, инфратузилма аллақачон тайёр. Юртимизда 430 мингдан зиёд POS-терминал, ўн минглаб банкомат ва инфокиосклар ўрнатилган, фаол банк карталари сони эса 70 миллионга яқинлашмоқда.
Кўчмас мулк ва автомобиль билан боғлиқ битимлар қандай ўзгаради?
Асосий янгиликлардан бири кўчмас мулк ва автомобиль сотиб олишда эскроу-ҳисобварақлардан фойдаланиш бўлади. Бу тизимда пул дастлаб махсус ҳисоб рақамига жойлаштирилади, кейин эса битим нотариус томонидан тасдиқлангандан сўнг автоматик равишда сотувчига ўтказилади.
Адлия вазири ўринбосари Музраф Икромов бу иккала томонни ҳам ҳимоя қилиши кераклигини тушунтирди. У харидорлар пулни топшириб, мулкни олмаган ёки аксинча - нақд пул топширилгандан кейин битимлар бузилган ҳолатларни мисол қилиб келтирди.
Маърузачининг сўзларига кўра, янги схема бундай хатарларни истисно қилади, чунки битим қонуний якунланмагунча пул сотувчига ўтмайди. Унинг қўшимча қилишича, сотувчи маблағни расмийлаштиргандан сўнг дарҳол - нақд пулда ёки карта орқали, шакл бўйича чекловларсиз олиши мумкин.
Вакиллардан бири нақд пулсиз тўловларни солиқ тушумлари билан боғлаб, терминаллар орқали ҳисоб-китоблар бизнеснинг ҳақиқий айланмасини қайд этиш имконини беришини таъкидлади. Шу билан бирга, бозорларда фаол қўлланиладиган картадан-картага ўтказмалар орқали ҳисоб-китоблар, аксинча, операцияларни назоратдан чиқаради.
Унинг таъкидлашича, бундай операцияларнинг кўпайиши солиқ тушумларининг камайишига бевосита таъсир қилади ва айнан шунинг учун давлат уларни тартибга солиш йўлларини изламоқда.
Расмий тўловларни четлаб ўтиш муаммоси
Ўзбекистонда рақамлаштириш келажак масаласи бўлмай қолди ва ҳар бир оилага таъсир қиладиган кундалик воқеликка айланди. Бироқ, амалиётда бозор иштирокчилари, айниқса пойтахтнинг йирик савдо майдончаларида нақд пулсиз ҳисоб-китобларни айланиб ўтишнинг тизимли механизмларини қайд этишмоқда. Учрашувда мисол тариқасида "Ўрикзор" ва "Ипподром" бозорлари келтирилди, у ерда сотувчилар тўлов терминаллари мавжуд бўлса-да, мунтазам равишда харидорлардан картадан-картага тўғридан-тўғри пул ўтказмаларини амалга оширишни талаб қилишади. Бундай амалиёт амалда операцияларни давлат назоратидан четда қолдиради, чунки шахсий ўтказма формати тўлов мақсадини аниқлашга имкон бермайди ва рақамли шаклда яширин иқтисодиётни сақлаб қолиш учун шароит яратади.
Солиқ қўмитаси вакиллари биргина февраль ойининг ўзида терминаллар орқали тўловларни қабул қилишни рад этиш ҳолатлари бўйича 22 мингдан ортиқ мурожаат келиб тушганини маълум қилиб, ушбу муаммо мавжудлигини тасдиқлади. Идора текширувлари аксарият ҳолларда қоидабузарликларни тасдиқлайди, бироқ жарима санкциялари қўлланилганидан кейин ҳам савдо нуқталаридаги вазият тез-тез такрорланади.
Сўзга чиққанлар мавжуд таъсир чоралари ҳар доим ҳам кутилган натижани бермаслигини тан олишди. Фуқароларнинг барча шикоятларининг 15 фоиздан 20 фоизигача бўлган қисми айнан расмий тўлов воситалари ўрнига сотувчиларнинг карталарига шахсий ўтказмалардан фойдаланиш билан боғлиқ бўлиб, бу чакана савдода норасмий схемалардан фойдаланиш кўламини таъкидлайди.
Ҳудудлардаги комиссиялар ва инфратузилмавий тўсиқлар
Муҳокаманинг долзарб мавзуларидан бири банк карталарини тўлдиришда комиссиялар масаласи бўлди, улар бир қатор молия муассасаларида сумманинг 1-3 фоизига етади. Журналистлар регуляторларнинг эътиборини бундай шартлар амалда фойдаланувчиларга қўшимча харажатларни юклаб, фуқароларни кейинги нақд пулсиз ҳисоб-китоблар учун тизимга пул киритишнинг ўзи учун тўлашга мажбур қилишига қаратди.
Танқидларга жавобан Марказий банк вакиллари регулятор тижорат банкларининг тариф сиёсатига аралашмаслигини тушунтирди. Нотиқлардан бирининг сўзларига кўра, бу масала мижозлар энг қулай шартларни мустақил равишда танлайдиган бозор рақобати доирасида ҳал қилиниши керак. Вазирлик мутахассислари, агар банк хизматлар учун юқори нарх белгиласа, фойдаланувчилар шунчаки рақобатчиларга ўтиб кетади, бу эса охир-оқибат бозорни табиий равишда тўғрилашга мажбур қилади, деган фикрни билдиришди.
Шу билан бирга, муҳокама иштирокчилари Тошкентга нисбатан қишлоқ жойларда рақамли инфратузилманинг заиф ривожланиши муаммосини муҳокама қилдилар. Учрашув давомида банкоматлар мавжуд бўлмаган ва интернетнинг беқарор ишлаши кузатилган аҳоли пунктлари мисоллари келтирилди, бунинг натижасида ҳудудларда харидларнинг катта қисми анъанавий равишда кейинчалик нақд пул билан ҳисоб-китоб қилиш орқали қарзга амалга оширилади.
Ушбу хавотирларга жавобан Марказий банк вакиллари мамлакатда банк филиалларидан ташқарида маблағларни киритиш ва ечиб олиш имконини берувчи cash-in ва cash-out агентларининг ривожланган тармоғи мавжудлигини маълум қилди. Регулятор маълумотларига кўра, бугунги кунда республикада деярли барча ҳудудларни қамраб олган 18 мингга яқин шундай нуқталар фаолият кўрсатмоқда. Бундан ташқари, мутахассислар алоқаси беқарор бўлган ҳудудлар учун ихтисослаштирилган тўлов терминаллари орқали офлайн операцияларни амалга ошириш имконияти мавжудлигини таъкидладилар.
Ортиқча назорат хавфи ва манфаатлар мувозанати
Учрашувда тўлов мақсадини мажбурий кўрсатишни жорий этиш ташаббуси яна бир бор кўтарилди, бу эса мунозара иштирокчиларида шахсий маблағлар устидан ортиқча назорат ўрнатилиши мумкинлигидан хавотир уйғотди. Ушбу эътирозларга жавобан маърузачилар гап фуқароларни тўғридан-тўғри назорат қилиш ҳақида эмас, балки статистик маълумотларни тўплаш ва пул оқимларини таҳлил қилиш ҳақида кетаётганини тушунтирдилар. Муҳокама иштирокчиларидан бири бундай механизмлар бир қатор ривожланган мамлакатларда аллақачон мавжудлигини ва солиқ тўлашдан бўйин товлашга қарши курашда қўлланилишини таъкидлади.
Мутахассисларнинг таъкидлашича, давлат тизим ичидаги операциялар хусусиятини тушуниши керак, сабаби р2р-ўтказмаларнинг жадал ўсиши иқтисодиётнинг бир қисми назорат қилинмайдиган ҳудудга ўтганидан далолат бериши мумкин. Шу билан бирга, идоралар вакиллари тескари таъсир хавфи мавжудлигини тан олишди. Уларнинг сўзларига кўра, агар жорий этилаётган чекловлар ҳаддан ташқари бўлса, бу аҳолининг оммавий равишда нақд пулга қайтишини келтириб чиқариши мумкин.
Мулоқот чоғида журналистлар ислоҳот мантиғи масаласини кўтариб, бир вақтнинг ўзида босимни кучайтираётган ва фойдаланувчиларнинг "тузоққа тушиш" хавфини тан олаётган ҳокимият позициясидаги қарама-қаршиликни таъкидладилар. Регулятор вакиллари бунга жавобан уларнинг асосий вазифаси мувозанатни топиш эканини таъкидлади. Уларнинг таъкидлашича, ҳозирда жисмоний шахслар ўртасидаги пул ўтказмаларига тўғридан-тўғри чекловлар жорий этиш режалаштирилмаган, бироқ бундай транзакцияларни аниқроқ таҳлил қилиш йўллари кўриб чиқилмоқда.
Изоҳлар мавжуд емас