Самарқандлик "гроссмейстер": Амир Темур ҳақида сиз билмаган 9 та факт

Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Бугун, 9 апрель — буюк саркарда, давлат арбоби ва илм-фан ҳомийси Амир Темур таваллуд топган кун. Шу муносабат билан биз тарих саҳифаларига назар ташлаб, Соҳибқирон шахсиятининг кўпчиликка маълум бўлмаган, унинг нафақат жанг майдонидаги, балки интеллектуал ва дипломатик салоҳиятини очиб берувчи ноёб маълумотларни тўпладик. Тарихий манбалар ва антропологик тадқиқотлар Соҳибқироннинг биз ўрганган "жангчи" образидан анча кенгроқ, ноёб интеллектуал салоҳиятга эга бўлганини кўрсатмоқда.

1-факт: Амир Темур шахмат ўйинининг нафақат ишқибози, балки кучли стратеги бўлган. У оддий шахмат тахтаси (64 катакли) унга торлик қилгани боис, 110 катакдан иборат "Буюк шахмат" (Shatranj al-Kabir) турини ихтиро қилган. Бу ўйинда туя, фил, жирафа ва ҳатто "қамал тўпи" каби қўшимча доналар бўлиб, у жанг майдонидаги реал тактикаларни тахта устига кўчирган.

2-факт: Соҳибқиронни фақат қуруқликдаги қўшин қўмондони деб ҳисоблаш хато. 1402 йилдаги Измир қамалида у денгиз орқали келадиган ёрдамни тўсиш учун мисли кўрилмаган муҳандислик ечимини қўллаган: денгиз ичига улкан тош тўғон қурдириб, портни ёпиб қўйган. Шунингдек, Эгей қирғоқларида кичик кемалар эскадрасини ташкил этиб, денгиз стратегиясидан ҳам хабардор эканини исботлаган.

3-факт: 1941 йилда М. Герасимов бошчилигидаги олимлар Темурнинг қабрини очишганда, унинг ўнг қўли тирсак қисмидан букилмайдиган (анкилоз) ҳолатда бўлганини аниқлашган. Бироқ, тарихий қайдларга кўра, Темур махсус машқлар ёрдамида бу нуқсонни енгиб ўтган ва камондан отишда соғлом жангчилардан кўра аниқроқ нишонни урган. У жисмоний чекланишни ирода кучи билан маҳоратга айлантира олган.

4-факт: 15-аср бошида Европа қироллари Амир Темурга ўз нажоткори сифатида қарашган. Франция қироли Карл VI ва Англия қироли Генрих IV Соҳибқиронга миннатдорчилик хатлари йўллашган. Бунга Темурнинг Усмонийлар султони Боязид Йилдиримни мағлуб этиб, Европани муқаррар истилодан сақлаб қолгани сабаб бўлган. Ҳатто Франция ва Самарқанд ўртасида эркин савдо алоқаларини ўрнатиш бўйича дипломатик шартномалар имзоланган.

5-факт: Темур қўшин ичида юқумли касалликлар тарқалишининг олдини олиш бўйича қаттиқ тартиб ўрнатган. Унинг юришларида "кўчма шифохоналар" (дорилшифо) фаолият юритган. Лашкарлар доимий равишда тоза сув ва антисептик хусусиятга эга бўлган лимон ҳамда сирка билан таъминланган. Бу ўша даврдаги Европа армиялари учун тасаввур қилиб бўлмас даражадаги юқори санитария ҳолати эди.

6-факт: Кўпчилик Темурни фақат забардаст саркарда деб билади, лекин у кучли архитектура дидига эга бўлган ва биноларнинг чизмаларига шахсан ўзгартиришлар киритган. Хусусан, Самарқанддаги Жоме масжиди (Бибихоним) қурилишида Темур пештоқнинг баландлиги ва кўринишидан қониқмай, уни буздириб, қайтадан ўз назорати остида қурдирган. У мураккаб геометрик ҳисоб-китобларни яхши тушунган.

7-факт: Буюк саркарда хорижий ҳукмдорлар билан ёзишмаларда ўта ақлли дипломатик тил қўллаган.  У Хитой императори ёки Олтин Ўрда хонларига хат ёзганда, матн ичига яширин таҳдид ёки ишораларни шундай усталик билан жойлаштирганки, буни фақат ўша даврнинг юқори даражали котиблари тушуна олган. Масалан, у Боязидга ёзган хатларида уни "ердаги пашша"га қиёслаб, ўзини "салтанат бургути" сифатида тасвирлаган, лекин буни адабий ва диний истилоҳлар билан пардозалаган.

8-факт: Темурнинг қонунлари (Тузликлари) шу даражада мукаммал эдики, салтанат ҳудудида хавфсизлик олий даражага чиққан. "Агар бир бола бошида бир тилла тўла лаган билан салтанатнинг бир бошидан иккинчи бошига борса, биров унга тегмаган," деган ибора айнан Темур давридаги тартибга нисбатан айтилган. Ўғирлик учун жазо муқаррар эди, лекин у камбағалларни солиқдан озод қилиш тизимини ҳам жорий этган.

9-факт: Халқ орасида Амир Темурнинг қабри очилиши ланъат олиб келган, унинг руҳи чирқираган ва Иккинчи Жаҳон уруши бошланган деган миш-миш юради. Яъни 1941 йилда Темур қабри очилиши билан боғлиқ афсоналар ниҳоятда кўп. Бироқ камчилик биладиган жиҳати, Темурнинг қабртошида (нефрит) "Ким менинг тинчимни бузса, дунёга мендан ҳам ваҳималироқ босқинчи келади" деган маънодаги ёзув бўлганлиги айтилади. Қабр 1941 йил 20-июнга ўтар кечаси очилган, 22-июнда эса Иккинчи жаҳон уруши бошланган.

Хулоса қилиб айтганда, Амир Темур нафақат қилич, балки илм, санъат ва дипломатия билан ҳам дунё харитасини ўзгартира олган шахсдир. Унинг мероси ҳанузгача дунё тарихчилари ва сиёсатчилари томонидан ўрганилмоқда.