Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Иккинчи жаҳон уруши йилларида икки миллионга яқин ўзбекистонлик фронтга кетди. Уларнинг аксарияти учун армия нафақат қурол билан синов, балки нотаниш тил муҳити билан тўқнашиш ҳам эди: буйруқлар, маълумотлар, низомлар ва фронт маълумотлари кўпинча рус тилида эшитиларди. Бундай шароитда ўзбек тилидаги газеталар алоҳида роль ўйнади. Улар бўлаётган воқеаларни тушунтиришар, ҳамюртларининг жасоратлари ҳақида сўзлаб беришар, жангчиларни уй билан боғлаб туришар ва ўзларини умумий курашнинг бир қисми деб ҳис қилишларига ёрдам беришарди. Ўзбек фронт матбуоти қандай яратилганлиги ва фронтдаги аскарлар учун кимлар ёзганлиги ҳақида Batafsil.uz материалида ўқинг.
Тарихда бир кишининг овози бутун бир фронтнинг қудратидан кам саналмаган ҳоллар бўлган. Юрий Левитан худди шундай ҳодисага - ҳақиқий "Ғалаба овози"га айланди.
Аммо агар Левитан радиоприёмниклар ёнида улкан мамлакатни бирлаштирган овоз бўлса, энг олдинги сафда, зах окопларда аскарларга яна бир овоз- пастроқ, аммо чексиз таниш керак эди.
Урушнинг оғир йилларида ўз она тилидаги газета аскар учун шунчаки янгиликлар манбаидан кўра кўпроқ нарса эди. У ўғилларнинг овози, уйга хатлар ва тушунарли ҳамда яқин тилда ёзилган жасорат дарслиги эди. Ўзбек ҳарбий мухбирлари бу йўлни жангчилар билан елкама-елка босиб ўтдилар, фронт лойи сачраган блокнотларга ўз юртдошларининг қаҳрамонликлари тарихини ёзиб бордилар, фронтнинг ўзида кўчма босмахоналарда газеталар чиқардилар. Муҳим воқеалардан 81 йил ўтгач, Batafsil.uz таҳририяти архивларга назар ташлашга ва ғалабани сўз билан таъминлаганларни - ўзбек фронт мухбирларини эслашга қарор қилди.
Иккинчи жаҳон уруши даврида қурол-яроғ ва ҳарбий техника билан бирга фронт матбуоти ҳам Қизил Армиянинг қуролларидан бирига айланди. Айниқса, Ўрта Осиё ва Кавказ республикаларида шаклланган миллий уюшмалар учун муҳим роль ўйнади.
Урушнинг дастлабки ойларидан бошлаб совет раҳбарияти муаммога дуч келди: Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Туркманистон ва Тожикистондан сафарбар қилинган жангчиларнинг катта қисми рус тилини яхши ёки умуман билмас эди. Қишлоқлар ва кичик шаҳарлардан чиққан кўплаб одамлар учун фронт одатий муҳитдан биринчи узоқ муддатли узилиш, армия эса тўлиқ рус тилидаги қўмондонлик, ҳужжатлаштириш ва тарғибот тизими билан биринчи тўқнашув бўлди.
Оммавий сафарбарлик шароитида Ўрта Осиё ҳарбий округида миллий қўшилмалар шакллантирила бошланди. Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон ҳудудларида жойлашган бу округда 14 та миллий отлиқ дивизия ва 15 та ўқчи бригада ташкил этилди. Биргина Ўзбекистоннинг ўзида 1941 йил ноябридан 1942 йил мартигача республиканинг турли ҳудудларига тақсимланган 14 та миллий қўшилма - ўқчи бригадалар ва отлиқ дивизиялар тузилди.
Шу муносабат билан Қизил армия миллий фронт матбуоти тизимини қуришга мажбур бўлди. 1942 йил 5 февралда Ўрта Осиё ҳарбий округи сиёсий бошқармаси бошлиғи Қизил Армия Бош сиёсий бошқармасига миллий қўшилмалар учун маҳаллий тилларда газеталар очишни сўраб сўров юборди.
Қарор тезда қабул қилинди: орадан бир неча ҳафта ўтгач, 25 февралда округларга республика газеталари ва нашриётларидан муҳаррирлар, таржимонлар ҳамда адибларни зудлик билан танлаб олиш тўғрисида фармойишлар юборилди.
Шу тариқа ўзбек тилида фронт газеталари пайдо бўла бошлади. Уларнинг вазифаси фақат ташвиқот қилиш эмас эди. Бу нашрлар жангчиларга буйруқлар ва ҳарбий низомларни тушунтирар, “Совинформбюро” маълумотларини эълон қилар, фронтдаги вазият ҳақида ҳикоя қилар, қурол билан муомала қилишни ва жанг олиб бориш тактикасини ўргатар эди. Шу билан бирга, газеталар психологик вазифани ҳам бажарди - аскарларнинг янги муҳитга мослашишига ёрдам берди, она тили ва уй билан алоқани сақлаб қолди, ўзбекистонликларнинг умумий урушда иштирок этиш ҳиссини шакллантирди.
Кўпгина жангчилар учун айнан фронт газетаси она тилидаги ягона тушунарли ахборот манбаи бўлиб қолди. Очерклар, хатлар ва қаҳрамонлар ҳақидаги ҳикоялар орқали таҳририят аскарларнинг маънавий руҳини кўтаришга ва атрофда содир бўлаётган воқеаларни тушунтиришга ҳаракат қилди. Ўзбек жангчилари ва офицерларининг жасоратлари ҳақидаги материаллар алоҳида ўрин эгаллаган бўлиб, уларда матонат, интизом ва ватан олдидаги масъулият ҳисси тарбияланган.
Бундай газеталарнинг таҳририятлари амалда ҳаракатдаги армия ичида мавжуд эди. Улар ўзларининг кўчма босмахоналарига эга бўлиб, қўшинлар ортидан ҳаракатланганлар. Журналистлар ҳарбий хизматчи бўлиб, офицерлик унвонига эга эдилар, босмахона ходимлари эса фронтдаги жангчилар билан деярли бир хил шароитда ишлардилар. Уларнинг кўпчилиги давлат мукофотлари билан тақдирланган, баъзилари эса уруш пайтида ҳалок бўлган.
Сталинград фронтида чиққан "Қизил армия", Шимоли-Ғарбий фронтда чиққан "Ватан учун!" ва Воронеж фронтида чиққан "Ватан шарафи учун!" газеталари ўзбек тилидаги энг машҳур фронт газеталари эди. Айнан шу нашрлар орқали минглаб ўзбекистонликлар Сталинград, Брест қалъаси мудофааси, Украинанинг озод этилиши ва фронтда улар билан бирга жанг қилган аскарларнинг жасоратлари ҳақида ўқиганлар.
Фронт газеталари қандай яратилган?
"Қизил аскар ҳақиқати" газетасининг асосчиларидан бири бўлган ўзбек фронт журналисти Адҳам Раҳматнинг эслашича, ушбу нашрнинг тарихи унинг полковник ва "Қизил аскар ҳақиқати" фронт газетаси муҳаррири Тимофей Миронов билан учрашувидан бошланган. Айнан Миронов унга буйруқни етказди: эртаси кундан бошлаб ўзбек тилида газета чиқаришни бошлаш керак эди.
Вазият оддий таҳририят иши учун деярли имконсиз эди. Янги ўзбек тилидаги газетанинг ҳали на жамоаси, на ўз мухбирлари, на алоҳида босмахонаси бор эди. Адҳам Раҳмат ундан бошқа ходимлар бор-йўқлигини сўраганида, Миронов қисқа жавоб берди: "Ҳозирча газетани ёлғиз ўзингиз чиқараверасиз". Материалларни қаердан олиш, сонни қаердан чоп этиш керак, деган саволларга муҳаррир аввал рус тилидаги таҳририятдан мақолалар олиб, таржима қилиб, ўзбек тилида чиқариш керак, деб тушунтирди. Газета вақтинча "Известия" редакциясида терилиши ва чоп этилиши керак эди.
Шу билан бирга, Миронов биргина таржима газетаси билан фронт матбуоти узоқ яшай олмаслигини тушунарди. У вақт ўтиши билан ўз мухбирлари пайдо бўлишини айтди: "Фронтда ўзбек жангчилари ва офицерлари кўп, газетачиларни ҳам топамиз".
"Қизил аскар ҳақиқати"нинг биринчи сони 1942 йил 1 ноябрда чиқди. Раҳматнинг эслашича, у туни билан сонни тайёрлаган: бир нечта мақолани таржима қилган, материалларни қайта ўқиган, макет тузган, "Известия" босмахонасидан Станкевич кўчасигача ва ортга югурган. Эрталаб газета фронт қисмларига тарқалиб бўлди.
Шундай қилиб, битта журналист ва "чиқаришни эртадан бошланг" деган буйруқдан аста-секин тўлақонли фронт таҳририяти вужудга келди. Кейинчалик Раҳматга Иброҳим Раҳим, Ҳамид Файзий, Абдулла Шарафиддинов, сўнгра Наби Жабборов, Маъруф Ҳаким, Ҳаким Ҳусанов, Ғани Маликов ва бошқалар қўшилди. Бу муаллифлар пайдо бўлиши билан газета нафақат расмий материалларни таржима қила олди, балки фронт ва фронтдаги ўзбекистонликлар ҳақида ўз очеркларини ҳам ёза олди.
Ўзбекистон ҳарбий мухбирлари.
Иккинчи жаҳон уруши даврида ўзбек фронт матбуоти ҳарбий мухбирлари шунчаки воқеаларни четдан ҳикоя қилувчи журналистлар эмас эди. Уларнинг кўпчилиги бир вақтнинг ўзида ҳам офицер, ҳам жанговар ҳаракатлар иштирокчиси бўлиб қолаверди. Улар аскарлар билан ёнма-ён яшашар, бўлинмалар билан бирга ҳаракат қилишар ва жанглар оралиғида материаллар ёзишарди.
Ана шундай журналистлардан бири Назармат Эгамназаров эди. Уруш бошланишига қадар Самарқанд давлат университетининг филология факультетида таҳсил олган. Кейинчалик Эгамназаров ўз хотираларида Германиянинг СССРга ҳужумидан сўнг атрофдаги ҳамма нарса тезда ўзгарганини, сафарбарлик бошланганини, ўқитувчилар, талабалар ва ёш мутахассислар фронтга кетаётганини ёзган эди.
1942 йилнинг кузида Назармат Эгамназаров ҳарбий курсларни тугатиб, кичик лейтенант унвонини олди. Шундан кейин уни Брянск фронтига жўнатишди. У ерда Биринчи гвардиячи Дон танк корпусида взвод командири бўлиб хизмат қилди. Армия билан бирга Орёлни озод қилишда қатнашган, кейинчалик Белоруссиядаги жангларни бошидан кечирган.
Фронтда ҳам Эгамназаров журналистика билан шуғулланишда давом этди. Унинг материаллари "Қизил Ўзбекистон" газетасида эълон қилинган. "Днепрдан Сирдарёга мактуб," "Беларус ўрмонларида," "Уруш йўлларида," "Ўзбек йигити" очерклари шулар жумласидандир. Уларда жангчилар, фронт ҳаёти, уйдан узоқда аскарларнинг кайфияти ҳақида ҳикоя қиларди. Манбаларда унинг 1944 йил 31 майда эълон қилинган "Тез қайтаман" шеъри алоҳида тилга олинади.
Сақланиб қолган нашрларга кўра, Назармат Эгамназаровнинг матнлари расмий маълумотлар ёки ҳарбий ҳисоботлар билан чекланиб қолмаган. У ўз очерклари орқали ўзбекистонликларнинг фронтдаги оддий ҳаётини - хат кутиш, жангчилар ўртасидаги суҳбатлар, уй ҳақидаги хотиралар ва оғир фронт кунларини кўрсатишга ҳаракат қилди. Ана шундай материаллар миллий фронт матбуотини она тилида газета ўқиётган аскарларга яқинроқ ва тушунарлироқ қилар эди.
Уруш давридаги энг машҳур ўзбек журналистларидан бири Тўғон Эрназаров бўлган. Уруш бошланганда у йигирма ёшдан сал ошган эди. Ўша даврдаги кўплаб ёш авлод вакиллари каби Эрназаров ҳам уруш бошланиши биланоқ фронтга жўнаб кетди. 1943 йилда Ростов вилоятини озод қилиш жангларида қатнашган. Айнан ўша ерда, фронт чизиғида унинг ҳарбий ва журналистик таржимаи ҳоли бошланди.
Уруш воқеалари кейинчалик унинг хотиралари ва матнларида муҳим ўрин эгаллади. Тўғон Эрназаров ҳақидаги материалларнинг бирида хизмат пайтида у фақат адабиётларда ўқиган Донни биринчи марта кўргани айтилади. Аммо уруш ҳақиқати бутунлай бошқача бўлиб чиқди: романтик образлар ўрнига – сувдан ўтишлар, артиллерия, вайрон қилинган аҳоли пунктлари ва доимий жанглар. Кўрганлари таъсирида Эрназаров ўзининг фронт матнларидан бирига айланган "Салом, Дон!" шеърини ёзди.
Тўғон Эрназаров уруш даврида нафақат адабиёт, балки фронт журналистикаси билан ҳам шуғулланган. У Ўзбекистон ва Ўрта Осиёнинг бошқа республикаларидаги жангчилар учун миллий ҳарбий матбуот ва ташвиқот материаллари билан ишлаган ўзбек муаллифлари ва мухбирлари қаторида эди. Бундай журналистлар фронтчилар ҳақида очерклар, варақалар учун матнлар, аскарларнинг жасоратлари ҳақидаги материаллар ва бевосита ҳаракатдаги армияда чиқадиган ўзбек тилидаги газеталар учун мақолалар тайёрлаганлар. Бошқа фронт мухбирлари каби Эрназаров ҳам қўшинлар билан бирга доимий ҳаракат шароитида ишлади. Ўша пайтда таҳририятлар амалда армия ичида мавжуд эди: кўчма босмахоналар фронт ортидан ҳаракатланар, журналистлар бўлинмалар ёнида турар, матнлар эса кўпинча жанглардан сўнг дарҳол ёзиларди. Ўша йиллардаги ҳарбий журналистика нафақат адабий кўникмаларни, балки аскарлар билан бир хил шароитда яшаш қобилиятини ҳам талаб қиларди.
Урушдан сўнг Тўғон Эрназаров ўзбек журналистикаси ва журналистик таълимининг асосий намояндаларидан бирига айланди. Кейинчалик у профессор илмий унвонини олди ва ўзбек журналистикаси тарихи бўйича фундаментал асарлар муаллифи бўлди.
Иккинчи жаҳон уруши даврида ўзбек ҳарбий журналистикасининг асосий ташкилотчиларидан бири ўзбек ҳарбий журналисти Тўлқин Рустамов эди. Уруш йилларида у Қизил Армия Бош сиёсий бошқармасида – армия тарғиботи, сиёсий ишлар ва фронт газеталарини чиқариш учун масъул бўлган тузилмада маслаҳатчи бўлиб ишлади. Бевосита фронт яқинида бўлган фронт мухбирларидан фарқли ўлароқ, Рустамов Ўзбекистон ва Ўрта Осиёнинг бошқа республикаларидан келган жангчилар хизмат қилган фронтлар, армия ва дивизиялар даражасида миллий ҳарбий матбуотни мувофиқлаштириш ва ташкил этиш билан шуғулланган.
Бундай ходимлар зиммасига кўп сонли ўзбек жангчилари хизмат қилаётган армия, дивизия ва фронтларда газеталар ишини ташкил этиш ва назорат қилиш вазифалари юклатилган. Тўлқин Рустамов ўзбек тилидаги фронт журналистикасининг бутун тизимини яратишда иштирок этганлар қаторига кирди. Бош сиёсий бошқарма орқали янги газеталарни ишга тушириш, кадрларни тақсимлаш, муҳаррирларни танлаш ва миллий бўлинмалар учун материаллар чиқариш тўғрисидаги қарорлар қабул қилинган. Айнан шу даврда фронтларда "Қизил армия", "Ватан учун!", "Совет жангчиси", "Ватан шарафи учун!" ва бошқа нашрлар чиқа бошлади.
Шу билан бирга, уруш давридаги ҳужжатлар шуни кўрсатадики, совет тизими ҳатто уруш йилларида ҳам маҳаллий журналист кадрларга тўлиқ ишонмаган. Миллий ҳарбий матбуот ҳақидаги тадқиқотда таъкидланишича, СССР халқлари тилларидаги деярли барча фронт газеталарини рус муҳаррирлари бошқарган. Фақат айрим ҳоллардагина республика вакиллари вақтинча масъул муҳаррирлик лавозимини эгалладилар.
Тўлқин Рустамов каби мутахассисларнинг иши яна шунинг учун ҳам муҳим эдики, фронт газеталари бир вақтнинг ўзида бир неча вазифани бажарарди. Улар “Совинформбюро” маълумотларини эълон қилишар, буйруқларни тушунтиришар, фронтдаги вазият ҳақида сўзлаб беришар, аскарларнинг жасоратлари ҳақида очерклар босиб чиқаришар, жангчиларни она тили билан боғлаб туришарди. Рус тилини яхши билмайдиган кўплаб ўзбекистонликлар учун айнан шундай газеталар ҳаракатдаги армияда асосий ахборот манбаига айланди.
1943 йилга бориб, миллий ҳарбий матбуот тизими кенг кўламли бўлиб қолди. Қизил Армия Бош сиёсий бошқармасининг маълумотларига кўра, СССР халқлари тилларида газеталар 14 фронтда, иккита ҳарбий округда ва учта армияда нашр этилган. Фақат ўзбек тилида 11 та фронт газетаси чиқарди.
Ўзбек фронт газеталари нималар ҳақида ёзди?
Уруш давридаги ўзбек фронт матбуоти якка ҳодиса эмас, балки Қизил Армия ҳарбий нашрларининг катта тизимининг бир қисми эди. Бош сиёсий бошқарманинг маълумотларига кўра, 1943 йилдан бошлаб тахминан 14 та фронтда, иккита ҳарбий округда ва учта армияда СССР халқлари тилларида 100 га яқин газета нашр этилган. Шулардан 11 таси ўзбек тилида нашр этилган. Уруш охирига бориб, Қизил Армиянинг бутун ҳарбий матбуотида бир марталик адади 6,2 миллион нусхадан ортиқ бўлган 1357 та газета мавжуд эди.
Ўзбекистоннинг ўзида уруш йилларида 200 га яқин газета нашр этилган бўлиб, улардан 124 таси ўзбек тилида эди. Бундан ташқари, 52 та журнал нашр этилган бўлиб, улардан 19 таси ўзбек тилида эди. Республикада нашр этилган газеталарнинг умумий адади 900 минг нусхага яқин бўлиб, шундан 600 мингтаси ўзбек тилида бўлган. Фронт газеталарининг алоҳида вазифаси бор эди. Улар фақат фронт янгиликларини хабар қилибгина қолмадилар. Бу нашрлар жангчиларга урушни тушунтириши, интизомни сақлаши, маънавиятни мустаҳкамлаши ва аскарлар билан улар тушунадиган тилда гаплашиши керак эди. Газеталарда "Совинформбюро"нинг маълумотлари, қўмондонликнинг буйруқлари, низом ва йўл-йўриқларнинг изоҳлари эълон қилинарди. Аммо аста-секин мазмун кенгайди: айнан ўзбек жангчиларига қаратилган материаллар, қаҳрамонлар ҳақидаги очерклар, хатлар, фронт лавҳалари ва юртдошларимизнинг жасоратлари ҳақидаги ҳикоялар пайдо бўлди.
Сталинград фронтида чиқадиган "Қизил армия" газетаси кўзга кўринган газеталардан бири эди. Унинг нашрларининг катта қисми Сталинград яқинидаги жангга бағишланган. Газета жанг ҳақида узоқ воқеа сифатида эмас, балки бутун Ватан тақдири боғлиқ бўлган жанг сифатида ёзди. Совет Иттифоқи Қаҳрамони Қўчқор Дурдиевнинг жасоратига бағишланган сонлардан бирида "Бир қадам ҳам ортга чекинманг" деган чақириқ билан материал эълон қилинди. Газетанинг таъкидлашича, Сталинград остонасида ўзбеклар, қозоқлар, қирғизлар ва туркманлар нафақат Волга бўйидаги шаҳарни, балки ўз республикаларини, ўз уйларини ва ўз халқларини ҳимоя қилмоқдалар.
Газеталар фронтнинг турли участкаларидаги воқеаларни Ўзбекистон тақдири билан боғлаб турди. Агар гап Сталинград ҳақида кетса, ўқувчига Ватан тақдири ўша ерда ҳал қилинади, деб тушунтиришарди. Агар Украина ҳақида ёзилса, Украина шаҳар ва қишлоқлари учун кураш бир вақтнинг ўзида Ўзбекистон учун, аскарнинг ота-онаси, ака-укалари, опа-сингиллари, фарзандлари ва яқинлари учун кураш эканлиги таъкидланарди.
Буни, айниқса, "Совет жангчиси" газетаси мисолида яққол кўриш мумкин. 1943 йил 25 март сонида у Украинанинг Ворошиловоград вилояти Соколники қишлоғига биринчи бўлиб бостириб кирган ўзбек жангчиси Абдулла Бабадуанов ҳақида ҳикоя қилган. Қайд этилишича, озод қилинган қишлоқ аҳолиси жангчиларни қувонч билан кутиб олган ва Бабадуановнинг онасига ўғли учун миннатдорчилик хати ёзган.
Яна бир мисол – "Совет жангчиси"нинг 1943 йил 27 февралдаги Юсупов ва Ўроқов ҳақидаги мақоласи. Газета кўп сонли немис автоматчилари қаршисида иккаласи қолган, чекинмай, асирликдан кўра ўлимни афзал кўрган икки ўзбек аскари ҳақида ёзган эди. Худди шу сонда ўзбек жангчисига қаратилган ҳиссий формула эълон қилинди: Украина учун кураш - бу Ўзбекистонинг учун, ота-онанг, ака-ука ва опа-сингилларинг, фарзандларинг ва севган қиз учун курашдир.
Фронт газеталари фақат ахборот манбаи бўлибгина қолмади. Улар маънавий сафарбарлик воситаси эди. Аскарларнинг аниқ ҳикоялари, оналарга ёзган мактублари, озод этилган қишлоқлар ҳақидаги ҳикоялар ва таҳририят шиорлари орқали жангчиларга урушнинг маъносини шахсий масъулият тилида тушунтиришди: аскар Сталинград, Украина ёки Белоруссияни ҳимоя қилар экан, Ўзбекистондаги ўз уйини ҳам ҳимоя қилади. Шунинг учун уруш давридаги ўзбек фронт журналистикаси бир вақтнинг ўзида ҳам хроника, ҳам ташвиқот, ҳам жангчи ва ватан ўртасидаги алоқани сақлаш усули эди. Газеталар урушнинг бориши ҳақида ҳикоя қилар, аммо энг муҳими, улар ўзбек аскарининг умумий ғалаба иштирокчиси сифатидаги қиёфасини яратар, унинг жасоратини кўрсатиб, бошқа жангчиларга кўринарли қилар эди.
Шунинг учун ўзбек ҳарбий мухбирларининг тарихи фақат фронт матбуоти тарихи эмас. Бу уруш ҳақидаги катта хотиранинг бир қисми бўлиб, унда қурол-яроғ, ҳарбий техника ва аскарнинг жасорати билан бир қаторда яна бир қаршилик воситаси - сўз ҳам бор эди. Кўчма таҳририятда ёзилган, кўчма босмахонада терилган, окопларга она тилида етказилган бу хат жангчиларга урушни тушунишга, унга бардош беришга ва ким учун жанг қилаётганларини эслаб қолишга ёрдам берди.
Изоҳлар мавжуд емас