Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Бир неча дақиқада мусиқа, бир неча сонияда машҳур хонанда овозининг сунъий нусхаси ва миллионлаб тингловчилар — сунъий интеллект мусиқа саноатига кириб келиши билан ижодкорлик, муаллифлик ҳуқуқи ва ҳақиқий санъатнинг моҳияти ҳақидаги саволлар янада кескинлашди. Машҳур хонандалар ҳеч қачон куйламаган қўшиқларда уларнинг овози янграмоқда, мусиқий платформалар эса ҳар куни минглаб сунъий яратилган трекларни қабул қилмоқда. Бу жараён мусиқа санъатининг имкониятларини кенгайтиряптими ёки инсон ижодини алгоритм билан алмаштириш хавфини кучайтиряптими?
Мусиқа яратиш учун энди бастакор бўлиш шарт эмасми?
Илгари қўшиқ яратиш учун бастакор, шоир, аранжировкачи, хонанда ва овоз режиссёрининг машаққатли меҳнати талаб этилиши мумкин эди. Бугун эса фойдаланувчи оддий матнли топшириқ орқали мусиқа яратадиган нейрон тармоққа мурожаат қилиши мумкин. Масалан, Suno ва Udio каби хизматлар фойдаланувчининг жанр, кайфият, чолғулар, матн ва ижро услубига оид кўрсатмалари асосида мусиқий асарлар яратади.
Бу технологияларнинг тарқалиши мусиқа саноатидаги муҳим ўзгаришни кўрсатмоқда: мусиқа яратиш воситалари кенг омма учун очилмоқда. Бироқ техник жиҳатдан қўшиқ яратиш имкониятининг пайдо бўлиши унинг бадиий қиймати, муаллифлиги ёки қонунийлиги ҳақидаги саволларга автоматик жавоб бермайди.
Deezer мусиқий стриминг платформасининг маълумотига кўра, хизматга юборилаётган сунъий интеллект яратган треклар сони 2026 йил июнида кунига ўртача 90 мингтагача етган ва айрим даврларда барча янги юкламаларнинг ярмидан ошган. Рақамлар сунъий интеллект мусиқаси энди чекка тажриба эмас, балки мусиқа тарқатиш тизимига сезиларли таъсир кўрсатаётган ҳодисага айланганини кўрсатади.
Шу билан бирга, АҚШ Муаллифлик ҳуқуқи идорасининг ҳисоботида сунъий интеллект яратган материаллар муаллифлик ҳуқуқи масаласи инсоннинг ижодий ҳиссаси нуқтаи назаридан кўриб чиқилиши кераклиги қайд этилган. Ҳисоботга кўра, фақат матнли топшириқ беришнинг ўзи ҳар доим ҳам инсон муаллифлигини асослаш учун етарли бўлавермайди. Демак, сунъий интеллект яратган мусиқа санъат бўлиши мумкин, аммо унинг бадиий қиймати, инсон ҳиссаси ва ҳуқуқий мақоми алоҳида баҳоланиши керак.
Машҳур хонанданинг овози сунъий интеллект орқали кўчирилса, бу мусиқий меросми ёки ўғрилик?
Сунъий интеллект мусиқасидаги энг баҳсли масалалардан бири — машҳур хонандалар овозини рақамли тарзда такрорлаш имкониятидир. Бунда технология нафақат овоз тембрини, балки талаффуз, оҳанг ва ижро услубини ҳам тақлид қилиши мумкин. Муаммо овоз эгасининг розилигисиз тақлид яратиш, тингловчини чалғитиш ёки бошқа ижодкорнинг асарларидан рухсатсиз фойдаланиш ҳолатларида юзага келади.
Бунга яққол мисол сифатида 2023 йил апрелида интернетда тарқалган Heart on My Sleeve қўшиғини келтириш мумкин. Унда канадалик репер Drake ва The Weeknd овозларига ўхшаш сунъий яратилган вокаллардан фойдаланилган эди. Қўшиқ Spotify иловасида 250 мингдан ортиқ тингланиш ва TikTok тармоғида 10 миллион марта кўрилиш кўрсаткичига етгач, Universal Music Group ҳуқуқий эътирозлар билан чиққан ва трек йирик платформалардан олиб ташланди.
ЎзЖОКУ катта ўқитувчиси Моҳинур Ахметжанованинг фикрича, сунъий интеллект бастакорларга янги имкониятлар очса-да, унинг натижасини мустақил ижод маҳсули деб баҳолаш ҳануз баҳсли. Сунъий интеллектнинг оммалашуви стриминг платформалари олдига ҳам янги муаммоларни қўймоқда: Spotify 2026 йил бошидан бери тавсиялар тизимидан 50 миллиондан ортиқ сифатсиз ва спам сифатида баҳоланган трекни чиқарганини маълум қилган.
Тингловчилар сунъий мусиқани таний оладими?
Бу савол юзасидан ўтказилган халқаро тадқиқотлар ҳам жиддий натижаларни кўрсатган. Deezer ва Ipsos томонидан саккиз мамлакатдан 9 минг киши қатнашмасида ўтказилган сўров натижаларига кўра, иштирокчиларнинг 97 фоизи сунъий интеллект томонидан яратилган мусиқа ва инсон яратган мусиқани бир-биридан фарқлай олмаган.
Шу билан бирга, сўровда қатнашганларнинг 80 фоизи тўлиқ сунъий яратилган мусиқалар тингловчиларга аниқ белгилаб кўрсатилиши кераклигини билдирган, 73 фоизи эса стриминг хизматлари уларга сунъий интеллект яратган мусиқани тавсия қилаётганини билишни истаган. Бу маълумотлар тингловчилар сунъий яратилган трекларни оддий эшитиш орқали фарқлай олмаслигини ва бу борада шаффофлик зарурлигини яққол кўрсатади.
Изоҳлар мавжуд емас