Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Куни кеча Россия ахборот маконида Ўзбекистон экспертлар ҳамжамияти ва жамоатчилигини миллий суверенитет хавфсизлиги масаласини яна бир бор кўтаришга мажбур қилган баёнотлар янгради. Телебошловчи Владимир Соловьёвнинг эфири диққат марказида бўлиб, унда у Россиянинг халқаро ҳуқуқни эътиборсиз қолдириш ва Марказий Осиёни "ўз таъсир зонаси" сифатида таснифлаш ҳуқуқи ҳақида очиқ гапирди.
Бунга АҚШ президенти Доналд Трампнинг Гренландия ва Венесуэлага нисбатан айтган гаплари сабаб бўлган. Соловьёв уларни содда талқинда тақдим этди: "Менга Гренландия керак - мен уни оламан; менга Венесуэла керак - мен уни оламан," шундан сўнг у Россиянинг ташқи сиёсат стратегияси билан тўғридан-тўғри параллел олиб борди. Телебошловчи ўз таъсир нуқталарида "махсус ҳарбий операциялар" ўтказиш имкониятига йўл қўйиб, замонавий воқеликда "ўйинлар тугаганини" таъкидлади.
Глобал беқарорлик шароитида айтилган бу сўзлар ўзбекистонлик сиёсатчилар, блогерлар ва журналистлар томонидан танқид тўлқинини келтириб чиқарди. Ўзбекистонда бундай риторика давлатчилик ғоясига тўғридан-тўғри таҳдид сифатида қабул қилинди. Айниқса, йирик давлат медиаресурси вакили минтақадаги мустақил республикаларни "бегона" манфаатлар соҳасининг бир қисми деб очиқчасига атагани, аслида уларга нисбатан Украинадаги ҳозирги можаро доирасида аллақачон амалга оширилган мантиқдан фойдаланишни таклиф қилгани хавотир уйғотди.
"Таъсир доиралари" тушунчаси эскирди.
Журналист ва таҳлилчи Ғайратхўжа Сайдалиевнинг таъкидлашича, Владимир Соловьёвнинг нутқи постсовет маконига ёндашув тубдан ўзгарганидан далолат беради. Унинг фикрича, Москва ўз ҳаракатларини халқаро миқёсда қонунийлаштиришга эҳтиёж сезмай қўяди, куч ишлатишни "буюк давлат"нинг табиий имтиёзи сифатида кўра бошлайди.
Эксперт Арманистон ва Марказий Осиё мамлакатларини тилга олишга алоҳида эътибор қаратади. Унинг тушунтиришича, Ереваннинг Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилотидан узоқлашиши Кремль томонидан "хиёнат" сифатида қабул қилинади, бу эса Москванинг Кавказдаги таъсирини сақлаб қолиш учун ҳар қандай чораларга тайёрлигини тақозо этади. Шу билан бирга, Марказий Осиёга потенциал "иккинчи фронт" сифатида қаралмоқда. Москва минтақа давлатларининг Хитой, Туркия ва Европа Иттифоқи билан ҳамкорлик орқали ташқи алоқаларни диверсификация қилишга уринишларидан хавотирда, бу эса "Осиёдаги муаммо" сифатида трансляция қилинмоқда.
Сайдалиев янги "махсус операциялар" ўтказиш таҳдидларини таҳлил қилар экан, минтақада кенг кўламли фронт очилиши даргумон бўлса-да, гибрид тажовуз хавфи юқорилигича қолаётганини таъкидлайди. Бу ички вазиятни беқарорлаштириш, минтақа раҳбарларига шахсий босим ўтказиш, шунингдек, меҳнат миграцияси масалалари орқали иқтисодий товламачиликни ўз ичига олиши мумкин. Шу билан бирга, журналист "таъсир доиралари" тушунчасининг ўзи умидсиз равишда эскирганига амин:
"Марказий Осиё энди 1990 йиллардаги каби эмас: минтақа фаол ривожланмоқда, Хитой ва Туркиянинг иқтисодий иштироки ўсиб бормоқда. Россиянинг фақат "қамчи" сиёсатига таяниши минтақани янада узоқлаштириши ва мамлакатларни хавфсизликнинг муқобил кафолатларини излашга мажбур қилиши мумкин."
Ғайратхўжа Сайдалиев сўзининг якунида бундай баёнотлар муайян сиёсий доираларнинг жамоавий кайфиятини акс эттиришини, шу муносабат билан минтақа мамлакатлари мудофаа салоҳияти ва ахборот мустақиллигини мустаҳкамлаши зарурлигини таъкидлайди.
"Суверенитет ҳар куни ҳимоя қилиниши керак бўлган қадриятдир," - дея хулоса қилади журналист.
"XXI асрда энди уруш эълон қилиш керак эмас"
Сиёсий фанлар доктори, Журналистика ва оммавий коммуникациялар университети профессори ва ректори Шерзодхон Қудратхўжа вазиятга изоҳ берар экан, Владимир Соловьёвнинг баёнотлари "илгари дипломатик иборалар билан ниқоблашга уринган" нарсани фош қилганини таъкидлади.
Профессорнинг фикрича, "Бизнинг Осиё" атамасининг ишлатилиши тасодифий изоҳ эмас, балки мустамлакачилик тилининг бир кўриниши бўлиб, унда суверен давлатлар жонсиз таъсир объектига айланади.
Замонавий тарғибот механизмларини таҳлил қилар экан, Қудратхўжа "жиноят"нинг "зарурият"га айлантирилиши жуда қўрқинчли эканлигини таъкидлайди.
"XXI асрда энди уруш эълон қилишнинг ҳожати йўқ. Уни нормаллаштириш кифоя. Овертон ойнаси айнан шундай ишлайди: кеча - ақлга сиғмайдиган, бугун - муҳокама қилинадиган, эртага - рухсат этилган, индинга - амалга ошириладиган. Айнан шунинг учун бундай эфирлар мазмуни билан эмас, балки вазифаси билан хавфли - улар рухсат этилган чегараларни ўзгартиради ва жамиятни кейинги қадамга тайёрлайди", - деди Қудратхўжа.
Профессор айтилганларни "шунчаки сўзлар" ёки телебошловчининг шахсий фикри сифатида қабул қилмасликка чақиради. Лао Цзининг фикрлар хатти-ҳаракатларнинг бошланиши ҳақидаги донишмандлигига мурожаат қилиб, у таъкидлайди: оммавий сиёсатда айтилган ғоялар энди фалсафа эмас, балки "ҳаракатлар репетицияси"дир. Қудратхўжа халқаро ҳуқуқнинг "мажбурий эмас" деб эълон қилинишини алоҳида хавф сифатида кўради, бу эса глобал кафолатлар ва келишувлар тизимини амалда йўқ қилади.
"Бу ерда савол фақат битта телебошловчига эмас. Бундай формулаларни мақбул деб ҳисоблайдиганлар учун савол. Чунки ҳар сафар агрессия сўзда оқланса, амалда яқинлашади. Ва ҳар сафар ҳуқуқ тўсиқ деб эълон қилинганда, дунё навбатдаги фалокатга бир қадам яқинлашади, кейинчалик яна "мажбурий" деб аталади, - дея хулоса қилди у.
Давлатни реакцияга чақириш
Собиқ депутат Расул Кушербаев Соловьёвнинг сўзлари Марказий Осиё давлатлари учун очиқ таҳдид эканини очиқ айтди.
Унинг таъкидлашича, давлат ОАВ вакили минтақада "махсус ҳарбий операциялар" эҳтимоли ҳақида гапирганда, бу энди фикр эмас, балки сиёсий босим элементидир.
Кушербаев Ўзбекистон Ташқи ишлар вазирлигини ушбу баёнотларга расмий ва қатъий баҳо беришга чақирди.
"Бу хусусий фикр эмас"
Блогер Никита Макаренко муҳим жиҳатга эътибор қаратди: Соловьёв мустақил эксперт эмас - у Россия давлат оммавий ахборот воситаларининг вакили.
Унинг сўзларига кўра, дунёнинг исталган мамлакатида давлат каналлари ходимлари бошқа давлат суверенитетини сиёсий ниқобсиз оммавий равишда рад этишга йўл қўймайди.
Унинг таъкидлашича, "халқлар дўстлиги," "умумий ўтмиш" ва СССР ҳақидаги гаплар постсовет мамлакатларига нисбатан янги мустамлакачилик муносабати учун парда сифатида тобора кўпроқ фойдаланилмоқда.
Сиёсатнинг олий санъати - бу мулоқотдир.
Ҳолат юзасидан жамоатчилик фаоли ва блогер Ислом Капарзо ҳам муносабат билдирди. Унинг фикрича, дунё халқаро ҳуқуқ аста-секин йўқолиб бораётган ва унинг ўрнига "куч ҳуқуқи" келаётган хавфли босқичга кирди.
Капарзонинг таъкидлашича, "буюк давлатлар" онгида Ўзбекистон кўпинча ҳали ҳам эски тоифалар бўйича - тенг ҳуқуқли субъект сифатида эмас, балки босим объекти ёки потенциал "вассал" сифатида қабул қилинади. У Владимир Соловьёвнинг Марказий Осиёда махсус ҳарбий операция ўтказиш имконияти ҳақидаги сўзларини мамлакатлар ўртасидаги муносабатларга путур етказадиган ва нафрат уйғотадиган тўғридан-тўғри провокация деб атади.
"Биз ўзини ўзи таъминлайдиган, мустақил мамлакатмиз. Таъсир кўрсатишнинг кўплаб воситалари мавжуд - савдо, маданий ва таълим алмашинуви. Бу ҳар қандай махсус ҳарбий операциядан анча самарали ва арзон," - дея таъкидлади Капарзо.
Блогер фуқароларнинг танқидий фикрлашига алоҳида эътибор қаратди. У ўзбекистонликларни "бегоналар қўлидаги қурол"га айланмасликка, бузғунчилик ва адоватни мақсад қилган манипуляцияларга берилмасликка чақирди. Капарзонинг фикрига кўра, сиёсатнинг олий санъати тажовуз эмас, балки мулоқотдир ва глобал ўзгаришлар даврида инсонийликни сақлаб қолиш асосий вазифа бўлиб қолмоқда.
"Соловьёвнинг гапига тупурдим"
"Юксалиш" ҳаракати раиси, Олий Мажлис Қонунчилик палатаси Тадбиркорлик масалалари қўмитаси раиси Бобур Бекмуродовнинг кескин ва тўғридан-тўғри муносабат билдириши ҳам ана шундай ҳолатлардан бири бўлди. Парламент аъзосининг таъкидлашича, халқлар тақдири ташқаридан берилган кўрсатмалар асосида ҳал қилинган давр ортга қайтмас бўлиб ўтмишга айланди.
“Соловьёвнинг гапига тупурдим. Замон ўзгарди. Халқлар тақдири телестудиялардаги ҳайқириқлар ёки "катта оғалар"нинг кўрсатмалари билан ҳал этиладиган замонлар аллақачон ўтиб кетган. Чегараларимиз - бизнинг шарафимиз. Мустақиллигимизга бўлган ҳар қандай таҳдид "бўйсуниш" билан эмас, балки халқимиз бирдамлигининг қатъий зарбаси билан кутиб олинади", - деди Бекмуродов.
Шунингдек, у бундай провокациялар қўшниларни душманга айлантиришини қўшимча қилиб, Ўзбекистонда ўз уйини ҳимоя қилиш учун ирода ва ресурслар мавжудлигини таъкидлади.
Турли далилларга қарамай, аксарият экспертлар бир фикрда якдил: бу баёнотларни шунчаки сўзлар деб бўлмайди. Умумий позиция шундан иборатки, давлат телевидениесидаги бундай чиқишлар тасодиф ёки бошловчининг шахсий фикри эмас, балки онгли сиёсий сигналдир.
Айни пайтда Ўзбекистон Ташқи ишлар вазирлиги томонидан россиялик телебошловчининг сўзларига расмий муносабат билдирилганича йўқ.
Изоҳлар мавжуд емас