Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Ўзбекистон Фанлар академияси ҳузуридаги Илғор технологиялар марказида маҳаллий аҳолининг генетик хусусиятларини ўрганиш, ирсий касалликларни эрта аниқлаш, шикастланган тўқималарни тиклаш ва биологик дори воситаларини ишлаб чиқиш бўйича тадқиқотлар олиб борилмоқда. Айрим ишланмалар экспериментал босқичда бўлса, бошқалари келгусида ишлаб чиқаришга ўтказиш учун тайёрланмоқда.
Марказ олимлари "1000 геном" лойиҳаси доирасида мамлакатнинг турли ҳудудларида яшовчи аҳолидан қон намуналарини йиғиб, ўзбек популяциясининг генетик хусусиятларини ўрганмоқда. Лойиҳанинг асосий мақсади — маҳаллий аҳолига хос генетик маълумотлар базасини шакллантириш.
Марказ директори, биология фанлари доктори Шаҳло Турдикулованинг айтишича, бугунги геном тадқиқотларининг 78 фоизи Европа популяциялари материаллари асосида ўтказилган. Марказий Осиё аҳолисига оид тадқиқотлар эса атиги 0,1 фоизни ташкил этади. Шу боис халқаро генетик маълумотлар базаларида минтақамиз аҳолиси етарлича қамраб олинмаган.
Олимларнинг таъкидлашича, генетик вариантлар турли популяцияларда ҳар хил частотада учраши мумкин. Шу сабабли бир аҳоли гуруҳи асосида ишлаб чиқилган диагностика усуллари бошқа гуруҳда қўлланганда қўшимча текширувни талаб қилади.
Лойиҳа доирасида ўзбек популяциясининг шаклланиш тарихи, турли ҳудудлардаги генетик фарқлар ва айрим касалликларга мойиллик билан боғлиқ омиллар ҳам ўрганилади. Бироқ тадқиқот раҳбари Алишер Абдуллаев таъкидлаганидек, ДНК таҳлили инсоннинг миллати ёки "соф ўзбек" эканини аниқламайди. У фақат биологик келиб чиқиш ва генетик хусусиятларни ўрганишга ёрдам беради.
Марказ маълумотига кўра, дастлабки мингта тўлиқ геномни ўқиш 2028 йил бошига қадар режалаштирилган. Кейинги икки-уч йилда лойиҳа иштирокчилари сонини уч минг нафарга етказиш, узоқ муддатда эса бир миллион кишини қамраб олиш мақсад қилинган.
Ирсий касалликларни фарзанд туғилмасидан олдин аниқлаш
Марказдаги яна бир йўналиш — ота-оналарда касаллик келтириб чиқариши мумкин бўлган генетик ўзгаришлар ташувчилигини аниқлаш учун скрининг панелини ишлаб чиқиш.
Инсоннинг ўзи соғлом бўлиши, бироқ фарзандига ирсий касалликни келтириб чиқарувчи ген вариантини ўтказиши мумкин. Агар бўлажак ота-онанинг иккаласи ҳам бир хил аутосом-рецессив касаллик ташувчиси бўлса, ҳар бир ҳомиладорликда болада ушбу касаллик ривожланиш хавфи 25 фоизни ташкил этади.
Шу сабабли олимлар айнан ўзбек популяциясига хос генетик хусусиятларни ҳисобга оладиган скрининг панелини яратиш устида ишламоқда. Келгусида тўлиқ геномни ўқиш ўрнига, касалликлар билан боғлиқ бўлган муҳим ДНК участкаларини текширувчи махсус чипдан фойдаланиш режалаштирилган. Бу таҳлилни тезроқ ва арзонроқ ўтказиш имконини бериши кутилмоқда.
Марказ келтирган расмий маълумотларга кўра, Ўзбекистонда туғма нуқсонлар ва ирсий касалликлар билан дунёга келаётган болаларнинг деярли ҳар ўн нафаридан бири яқин қариндошлар никоҳи ҳиссасига тўғри келади. Сурхондарё вилоятида эса бу кўрсаткич деярли ҳар учинчи болани ташкил этади.
Лабораторияда ўстирилган ҳужайралар тўқималарни тиклашда қўлланмоқда
Марказнинг ҳужайра технологиялари лабораторияси оғир куйишлар, сурункали ва йирингли яралар, юз ҳамда жағ тўқималари шикастланишини даволашда ҳужайралардан фойдаланиш имкониятларини ўрганмоқда.
Мутахассислар қон ва киндик тўқимасидан олинадиган ўзак ҳужайралар, тери тўқимасини шакллантиришда иштирок этувчи фибробластлар ҳамда иммун тизимининг ҳимоя ҳужайралари — NK-ҳужайралар билан ишламоқда.
Лаборатория вакилларининг айтишича, оғир куйиш ёки узоқ вақт битмайдиган яраларда беморнинг ўз тўқималаридан фойдаланиш имконияти чекланган бўлиши мумкин. Шунинг учун тери парчасидан фибробластлар ажратиб олиниб, лаборатория шароитида кўпайтирилади ва кейин қўллаш учун тайёрланади.
Марказ директори ўринбосари Оксана Чарышникова оғир қўл куйиши билан мурожаат қилган бемор мисолида бу усулни тушунтирган. Унга аввал беш марта тери кўчириб ўтказилган, бироқ трансплантатлар битишмаган. Кейинги уринишда лабораторияда кўпайтирилган фибробластлардан фойдаланилган ва трансплантация муваффақиятли ўтган.
Яна бир ҳолатда оғир инфекция туфайли юз терисининг катта қисми нобуд бўлган беморда ўзак ҳужайралар қўлланилганидан кейин тўқималар 45 кун ичида тиклангани маълум қилинган.
Марказ маълумотига кўра, ҳужайра маҳсулотлари этика қўмитаси рухсати билан 20 нафардан ортиқ беморда экспериментал тарзда қўлланган. Бироқ бу усулларни кенг амалиётга жорий этиш учун уларнинг самарадорлиги ва хавфсизлигини мунтазам баҳолаш, қўллаш кўрсатмаларини белгилаш ҳамда тегишли меъёрий базани ривожлантириш талаб этилади.
Лабораторияда 2019 йилдан буён 1 200 дан ортиқ намуна тўпланган ҳужайралар биобанки ҳам шакллантирилган. Улар тахминан минус 196 даража ҳароратда сақланади.
Паркинсон ва Альцгеймер касалликлари қандай ўрганилмоқда?
Экспериментал биофизика лабораториясида Паркинсон ва Альцгеймер касалликлари, шунингдек, ишемик инсульт вақтида ҳужайраларда юз берадиган ўзгаришлар тадқиқ этилмоқда.
Олимлар, айниқса, ҳужайрани энергия билан таъминлашда муҳим ўрин тутадиган митохондриялар фаолиятига эътибор қаратмоқда. Тадқиқотчилар касалликнинг ташқи белгилари пайдо бўлишидан олдин ҳужайрада қандай бузилишлар бошланишини аниқлашга ҳаракат қилмоқда.
Лабораториянинг яна бир тадқиқоти ис газидан заҳарланиш оқибатларига бағишланган. Унда кислород етишмовчилиги бартараф этилганидан кейин ҳам асаб ва юрак-қон томир тизими ҳужайраларида давом этиши мумкин бўлган зарарланиш жараёнлари ўрганилмоқда.
Тадқиқотчи Раъно Мажидованинг айтишича, муайян ферментатив жараёнларни тўхтатиш эксперимент давомида ҳужайралар нобуд бўлишини сезиларли камайтирган. Ҳозирча бу натижа одамларни даволаш учун тайёр усул эмас, балки кейинги тадқиқотлар учун йўналиш ҳисобланади.
Ўзбекистонда биологик дори воситалари ишлаб чиқариш режалаштирилмоқда
Марказнинг биотехнология лабораторияси моноклонал антитаналар каби биологик препаратлар олиш технологияларини ишлаб чиқмоқда. Бундай препаратларни яратишда кимёвий синтездан эмас, балки керакли оқсилни ишлаб чиқарадиган тирик ҳужайралардан фойдаланилади.
Лабораторияда уч турдаги оқсилни олиш технологиялари устида иш олиб борилмоқда. Улар турли босқичларда бўлгани учун ҳозирча бу ишланмаларни тайёр маҳаллий дори воситалари деб бўлмайди.
Ушбу жараёнларни йирикроқ миқёсда синаш учун CATBIOTECH илмий-ишлаб чиқариш мажмуаси ташкил этилган. Бу ерда ҳужайралар биореакторларда кўпайтирилади, улардан керакли оқсил ажратиб олинади, тозаланади ва дори шаклига келтирилади.
Марказ маълумотига кўра, мажмуанинг лойиҳавий қуввати йилига беш миллион флакон маҳсулот ишлаб чиқаришга мўлжалланган. Дастлабки йўналишлар сифатида гриппга қарши вакцина ва кўкрак бези саратонининг айрим турларини даволашда қўлланадиган трастузумаб белгиланган.
Айни пайтда мажмуада лицензиялаш ва сертификатлаш ишлари бошланган. Препаратларни бозорга чиқариш эса ишланмаларни якунлаш ва зарур тартиб-таомиллардан ўтишга боғлиқ.
Шундай қилиб, марказдаги тадқиқотлар бир вақтнинг ўзида бир нечта йўналишни қамраб олган: ўзбек аҳолисининг генетик хусусиятларини ўрганиш, ирсий касалликларни эрта аниқлаш, шикастланган тўқималарни тиклаш ва биологик дори воситалари ишлаб чиқариш технологияларини яратиш. Бироқ бу ишланмаларнинг бир қисми ҳали экспериментал босқичда экани, уларнинг кенг тиббий амалиётга киритилиши учун қўшимча синовлар ва рухсатномалар зарурлиги ҳам қайд этилган.
Изоҳлар мавжуд емас