Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Ислом ва Мезоамерика меъморчилигидаги геометрик нақшларнинг ўхшашлиги ҳақида фикр мавжуд. Бироқ, нақшларнинг ўхшашлиги алоқаларнинг исботи эмас, балки турли цивилизацияларнинг геометрия орқали тартиб, гўзаллик ва муқаддас маъно излагани ҳақида сўз юритиш учун сабабдир.
Бир куни қозоғистонлик журналист билан суҳбатда Самарқанд Регистони ва Мексика нақшлари жуда ўхшаш эканлиги ҳақида гап бўлди.
Кундалик ташвишлар бу ҳодисани ўрганишни вақтинча кечиктиришга мажбур қилди. Бироқ икки мамлакат нақшлари ҳақидаги фикр тинчлик бермасди. Бугун ушбу мавзуга оид адабиётларни ўрганиб, Регистон ва Мексика, аниқроғи, Мезоамерика деб аталадиган ҳудуддаги мадрасаларнинг меъморий геометрик нақшларида нималар қизиқарли эканлигини айтиб беришга ҳаракат қиламан.
Дарҳақиқат, Самарқанддаги ўрта аср мадрасалари деворларидаги мафтункор ҳандасавий нақшларга тикилиб, уларни Мексикадаги майя эҳромларидаги тош фризлар билан таққослаганимизда ғалати бир туйғу бизни қамраб олади. Океанлар, минглаб километрлар ва асрлар давомида бир-биридан ажралиб турган бу икки тамоман бошқа-бошқа цивилизация бир-бирига ўхшаб кетадиган нақшларни яратди.
Самарқанддаги Шердор мадрасаси
Митлада (Мексикадаги қадимги шаҳар) ацтек геометрик нақшлари
Ушмал ибодатхона мажмуаси квадрати (Юкатан ярим оролининг шимоли-ғарбидаги Мексикадаги қадимги майя шаҳри)
Митладаги эски ғишт девордаги мураккаб нақшлар
Ушмал – қадимги майя шаҳри
Бу қандай бўлиши мумкин? Улар ўртасида махфий алоқалар бўлганми ёки бу архитектура тарихидаги энг катта тасодифми? Келинг, тушуниб олайлик.
Махфий алоқалар эмас, балки симметрия қонунлари
Бундай ўхшашликларни кўрганда мияга биринчи келадиган фикр тасодифий эмас. Қадимги денгизчилар Атлантика орқали махфий чизмаларни олиб ўтишган кўринади. Лекин бу мосликлар кўп жиҳатдан тасодифий бўлиб, геометриянинг умумий қонунлари ва текисликни симметрик тўлдириш усулларининг чекланган тўплами билан тушунтирилади.
Гап шундаки, коинотимиз қонунлари рассомлар олдига баъзи чегараларни қўяди. Агар текис деворни тешик ва тирқишларсиз такрорланувчи нақш билан зич ёпишга қарор қилсангиз, ҳайратланарли даражада кам танловга эга бўласиз. XIX асрдаёқ атоқли математик ва кристаллограф Евграф Фёдоров текисликда шаклларнинг ўзаро жойлашишида расм чексиз ривожланиши мумкин бўлган атиги 17 та усул мавжудлигини қатъий исботлаган (уларни текис симметрия гуруҳлари деб аташади). У тўртта асосий симметрия амаллари комбинациясига асосланади:
-
параллел кўчириш: нақшнинг шаклини ўзгартирмасдан силжитиш - шунчаки ён томонга ёки юқорига силжитиш;
-
буриш: нақшни нуқта атрофида 90°, 120° ёки 180° га айлантириш;
-
акслантириш: нақшнинг ўққа нисбатан кўзгу симметрияси (чапдан ўнгга ёки юқоридан пастга акслантириш);
-
сирпанувчи акс: акс эттириш ва бир вақтнинг ўзида силжитиш.
Агар Регистон нақшлари энг оддий шаклларгача ёйилса, уларнинг асосида юлдузлар, ромблар, кўпбурчаклар, бир-бирига боғланган чизиқлар ва гириҳ плиткаларини кўриш мумкин – булар мураккаб геометрик композиция қуриладиган элементлардир.
Мезоамериканинг кўплаб тарихий иншоотларининг геометрик нақшлари ромблар, квадратлар, доиралар, поғоналардан ташкил топган бўлиб, улар матрёшка тамойили бўйича бир-бирининг ичига жойлаштирилган.
Самарқандда ҳам, Мексикада ҳам усталар уйғунлик ва мукаммал мувозанатни излаганлар. Плиткалар ва тошларни улаш вариантларини кўриб чиқиб, дунёнинг турли бурчакларидаги усталар эртами-кечми бир хил геометрик комбинацияларга келишлари керак эди. Нақшлар меъморлар тажриба алмашиш учун океанларни сузиб ўтгани учун эмас, балки улар геометриянинг бир хил қонунларига таяниб қолгани учун бир-бирига мос келган.
Фракталлар ва квазикристаллар: фарқи нимада?
Ушбу нақшларнинг моҳиятини чуқурроқ тушуниш учун олимлар фақат XX асрда кашф этган иккита асосий геометрик мўъжизани ажратиб кўрсатиш муҳим: фракталлар ва квазикристаллар.
Фрактал - бу кўлам ва ўз-ўзига ўхшашлик ҳақидаги ҳикоя. Матрёшка, романеско карами ёки қирққулоқ баргини тасаввур қилинг, бунда ҳар бир кичик тафсилот бутун шаклни айнан такрорлайди.
Ҳиндулар оддий тўртбурчак блоклар ва зинапоялардан фойдаланиб, уларни чексиз кенгайтириб, табиат ритмларини такрорлаганлар.
Фрактал қурилмаларга мисоллар: романеско карами ва папоротник барги ўзига ўхшаш кичикроқ қисмлардан ташкил топган.
Квазикристалл - бу жуда мураккаб бошқотирма бўлиб, у деворни қатъий математик қоидаларга мувофиқ қоплайди, аммо унинг расми, қанча юрманг, ҳеч қачон даврий равишда такрорланмайди. Унинг такрорланиш даври йўқ. Баъзи тадқиқотчилар (масалан, Питер Ж. Лу ва Пол Ж. Штайнхардт) бир қатор исломий геометрик нақшларда квазидаврий ясашларга яқин тамойилларни кўрадилар.
Агар, масалан, сиртни фақат ўн бурчакли гириҳ элементлари билан қопласак, албатта бўшлиқлар қолади. Квазикристаллда бу бўшлиқлар бошқа шакллар билан, масалан, торроқ шакллар билан тўлдирилади ва ҳоказо.
Улуғбек мадрасасидаги гириҳ мозаикасининг бир қисми
Самарқанддаги Шердор мадрасаси мозаикасидан
Олимларнинг фикрича, бундай даврий бўлмаган тузилмалар замонавий математиканинг предметига айланишидан анча олдин Самарқанд усталари ақл бовар қилмас гибридни яратишган: Регистон майдонида улар гириҳда тузилиши жиҳатидан квазикристаллга яқин бўлган такрорланмас нақшни олиб, унинг элементларини фрактал тамойилга мувофиқ - улкан ўн қиррали юлдузлардан тортиб, улар ичидаги худди шундай митти юлдузчаларгача жойлаштирган. Шу сабабли, деворга яқинлаштирилганда нақш том маънода "жонланади" ва янги қатламларни очиб беради.
Улуғбек мадрасасининг гириҳи сталактитларга ўтиб кетади
Ўрта аср меъморларининг ақл бовар қилмайдиган маҳорати гириҳнинг ҳайратланарли суратларини яратди
Улуғбек мадрасасининг нақшлари
Илон геометрияси: табиат қандай қилиб нақшга айланди
Мезоамерика маданиятида қанотли илон тасвири жуда муҳим аҳамиятга эга эди, шунинг учун шақилдоқ илон терисини бўяйдиган ромб, илонизи чизиқ, ўрилиш нафақат геометрия, балки табиат, ҳукмронлик ва муқаддас тартиб билан боғлиқ белги сифатида ҳам қабул қилиниши мумкин эди.
Мезоамерика аборигенлари сиғинган шақилдоқ илон
Ҳиндулар геометрик ромбларни матрёшка тамойилига кўра бир-бирининг ичига жойлаштирганлар: катта ромб, унда кичикроқ, унда эса митти. XX аср Европа математиги учун бу ўзига ўхшаш фракталнинг классик намунасидир. Майя тўқувчиси ёки руҳонийси учун бу "илон кўзи"нинг муқаддас белгиси ва коинотнинг чексиз қайта туғилишининг рамзи эди. Шундай қилиб, судралиб юрувчиларнинг тангачалари меъморий геометрия учун намуна бўлиб, ҳиндулар ўз тош саройларининг деворларини (масалан, Ушмалдаги Ҳукмдор саройи) "қоплаганлар."
Бундан ташқари, муҳим тезис эсга тушди: қадимги санъат синкретик бўлган. Демак, у кўп маъноли бўлиб, бир нечта вазифани бажарган ва турли маъноларга эга бўлган.
Тадқиқотчи Тоши Ишихара шундай мисол келтиради. PоP белгиси. Бир томондан, у "бўйра" ёки "тўшак" деган маънони англатади; белгининг ўзи тўқилган юзани эслатувчи ўралган нақшга бориб тақалади. Аммо айни пайтда у тахт, ҳукмронлик, йилнинг бош ойи, йигирма рақами, ой, қурбақа ёки қурбақа ва тўқимачилик маъбудаси билан боғлиқ. Яъни, майядаги ўралган нақш шунчаки геометрия эмас, балки қудрат, вақт ва космик тартиб белгиси бўлиши мумкин. Шундай қилиб, майяларда нақш нафақат юзани безайди, балки маънони ҳам "тўқийди."
Шунинг учун майя меъморчилиги шунчаки тош ва безак сифатида эмас, балки нақш, глиф (белги, рамз, пиктограмма ва бошқалар), тасвир ва макон биргаликда ишлайдиган матн сифатида қабул қилинади.
Бундан келиб чиқадики, исломий нақшда ҳам, майя санъатида ҳам такрорлаш, ўрилиш, симметрия, геометрия ҳақиқатан ҳам ташқи ўхшашликни юзага келтириши мумкин.
Ушмаладаги ҳукмдор саройи
Ягона геометрия – турфа маънолар
Шундай бўлса-да, ташқи математик тасодиф ортида чуқур, тасодифий бўлмаган маданий ўхшашлик яширинган. Ислом усталари ва ҳинд-у руҳонийлари бир хил психологик вазифани - томошабинни дунёнинг буюклиги олдида муқаддас қўрқув ҳолатига олиб киришни ҳал қилишган. Аммо улар бунга мутлақо бошқа-бошқа томондан келишган.
Самарқанд ва қадимги Мексика нақшлари ўртасидаги фарқ уларнинг фалсафасидадир.
Самарқанд – математика Мутлақ кўзгу каби
Ислом Шарқи меъморлари жонли мавжудотларни тасвирлашга нисбатан диний тақиқлар туфайли онгли равишда дунёвий образлардан узоқлашганлар. Уларнинг энг мураккаб гириҳлари соф мавҳум геометрия орқали оламнинг илоҳий тартиби, чексизлиги ва уйғунлиги ҳақидаги тасаввурни ифодалашга уринишдир.
Масалан, Самарқанддаги Улуғбек мадрасасининг бош пештоқига яқинлашганимизда, қаршимизда "юлдузли" гириҳ очилади.
Кўриниб турибдики, нақш асосида ўн қиррали юлдуз порлаб турган қуёш рамзи ҳисобланади. Агар бу юлдузни ҳосил қилган чизиқларга эътибор берсангиз, улар шунчаки силлиқ эмас. Катта юлдузнинг ҳар бир қирраси майда беш қиррали ва ўн қиррали юлдузчалар тўқимасидан иборат. Шу туфайли деворга қуёш нури тушганда нақш "жонланади" ва бениҳоя чуқур кўринади.
Самарқанддаги Улуғбек мадрасаси
Тузилиши жиҳатидан квазикристаллга яқин бўлган фрактал нақш
Мезоамерика: табиат геометрияси ва муқаддас илон образи
Мезоамерика ҳиндулари эса, аксинча, муқаддасликни ер табиатининг ўзидан излаганлар. Уларнинг геометрик ромблари, илон изи ва лабиринтлари мавҳум фантазия эмас, балки услублаштирилган образлардир: чақмоқлар, тоғлар, булутлар ва энг муҳими, ёмғирлар ва шамоллар ҳукмдори Буюк Илоннинг (Кукулькан ёки Кетцалькоатль) териси.
Хабарчи илон. Майя мифологиясида осмон жисмлари - қуёш, юлдузлар ҳаракатланадиган транспорт воситаси
Митла, Ушмал ёки Ал-Тахинда фракталлик тош пластикаси билан яратилган. Нақшнинг баъзи элементлари олдинга чиқиб турган, баъзилари эса деворга ботириб қўйилган. Яъни нақш чуқурликни ўзгартириш ҳисобига шаклланган. Бунда ёруғлик ва соя ҳисобига кун давомида қуёш ҳаракати билан расм ўзгариб, "илон ҳаракати" таассуротини ҳосил қилган.
Жефф Кавалски Ушмалдаги ҳукмдор саройини тадқиқ қилар экан, бу сарой биносида муайян ҳукмдорлар ва унвонлар билан боғлиқ ёзувлар ҳамда тасвирлар борлигини кўрсатади. Бундан келиб чиқадики, майя меъморчилигида нақш, ёзув ва тасвир кўпинча биргаликда ишлаган. Бинонинг олд томони бир вақтнинг ўзида безак, сиёсий матн ва сакрал ҳокимият белгиси бўлиши мумкин эди.
Худди шу ҳолатни Самарқандда ҳам кузатамиз: безак кўпинча ёзув билан ёнма-ён туради, гарчи бу алоқанинг табиати бутунлай бошқача бўлса-да. Яъни, биз архитектурани хотира ва маъно ташувчисига айлантиришнинг турли усулларини кузатамиз. Майяда тош фасад ҳукмдорлар ва худолар ҳақида ҳикоя қилиши мумкин эди; Самарқандда нақшинкор юза нигоҳни уйғунлик, чексизлик ва маънавий тартибга қаратган.
Регистон ва Қадимги Мексиканинг баъзи геометрик нақшларининг мос келиши яширин алоқалар натижаси эмас. Бу геометрия коинотимизнинг универсал тили эканлигининг энг яхши исботидир. Турли маданиятлар табиат жумбоқларини ечиб, маънавиятга ўз йўлини излаб, бир-биридан мустақил равишда геометрик тафаккурнинг мураккаб усулларига келганлар.
Хулоса ўрнида А. де Цент-Экзюперининг "Қўрғон" асаридан иқтибос келтираман:
"Ҳақиқий геометрик ўлиб кетган одам эди; агар у хоҳласа, мен уни ёнимга ўтқазардим ва у одамларни йўналтирарди." Унда Парвардигорнинг нафаси бор эди. У гапирган тилда қум устида из қолдирмаган ва шунинг учун ҳеч нарса билиб бўлмайдиган узоқдаги маъшуқанинг борлиги сезилиб турарди”.
Чулпан Қодирова тайёрлади
Изоҳлар мавжуд емас