Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Эрон Ислом Республикасининг Олий Раҳнамоси Оятуллоҳ Али Хоманаийнинг вафоти ва ундан кейин ташкил этилган дафн маросимлари Яқин Шарқ тарихидаги энг йирик ва сиёсий жиҳатдан энг намойишкорона воқеалардан бирига айланди. Мамлакатни ўттиз йилдан ортиқ вақт давомида қатъий мафкуравий чизиқ асосида бошқарган раҳбарнинг сўнгги йўлга кузатилиши оддий мотам маросими доирасидан чиқиб, Эрон тизимининг ўз қудрати, миллий бирлиги ва сиёсий иродасини ҳам ички мухолифларга, ҳам ташқи дунёга намойиш этиш майдонига айланди. Ушбу маросимларнинг ташкил этилиши, одамларнинг кайфияти ва жараённинг ортида турган геосиёсий мақсадлар замонавий Эрон жамиятининг ички манзарасини тушуниш учун жуда муҳимдир.
Дафн маросимининг моҳияти ва турли шаҳарларда ўтказилиш сабаблари
Оятуллоҳ Али Хоманаий вафот этганидан сўнг, унинг жасади Эроннинг бир нечта йирик ва стратегик аҳамиятга эга шаҳарлари бўйлаб олиб ўтилди ва мотам юришлари бир неча кун давом этди. Бундай кўп босқичли дафн маросими Ислом Республикасида фақат энг олий мақомдаги диний ва ҳарбий етакчилар учун қўлланиладиган ўзига хос сиёсий ва мафкуравий анъанадир. Маросимлар дастлаб шиалик таълимотининг бош маркази бўлмиш Қум шаҳрида бошланди, у ерда мамлакатнинг олий диний уламолари марҳум ҳақига жаноза намозларини ўқишди.
Ташкил этилган мотам тадбирлари фақат Эрон ҳудудида чекланиб қолмай, қўшни Ироқ давлатини ҳам қамраб олди. Маросим давомида марҳумнинг тобути Ироқнинг шиа мусулмонлари учун энг муқаддас зиёратгоҳлари ҳисобланган Нажаф (Имом Али мақбараси) ва Карбало (Имом Ҳусайн мақбараси) шаҳарларига олиб борилди. Бу омил шунчаки диний расм-русум эмас, балки Теҳроннинг Яқин Шарқдаги мафкуравий кучини ва Ироқдаги шиа жамоалари билан узвий алоқасини намойиш этишга қаратилган йирик геосиёсий қадам эди. Ироқдаги ушбу тадбирлар орқали Эрон раҳбарияти Хоманаий тириклигида асос солган ва минтақани қамраб олган сиёсий таъсир доираси ("Қаршилик кўрсатиш ўқи") унинг вафотидан кейин ҳам заифлашмаганини исботлашга ҳаракат қилди.
Тобут Ироқдан қайтарилгандан сўнг, Эрон ичидаги асосий мотам босқичлари бошланди. Маросимлар давом эттирилиб, якунда Олий Раҳнамонинг жасади ўзи туғилган Машҳад шаҳридаги Имом Ризо мақбарасига қўйилди. Ушбу трансмиллий ва шаҳарлараро йўналиш ҳукумат томонидан миллионлаб одамларни кўчаларга чиқариш, жамиятда миллий жипслик ва ватанпарварлик туйғуларини қайта жонлантириш учун стратегик қурол сифатида фойдаланилди.
Давлат оммавий ахборот воситалари ушбу Ироқ ва Эрон бўйлаб ўтган мотам юришларини тинимсиз трансляция қилиб, ташқи таҳдидлар ва уруш фонида шиа олами ҳамда Эрон халқи бир мушт бўлиб бирлаша олишини англатувчи йирик пропаганда кампаниясига айлантирди. Аммо бу ҳақиқат эди. Эрон халқи ҳақиқатдан бирлашди. Олий раҳбарни 41 дан 43 миллион қадар киши сўнгги манзилга кузатиш учун кўчаларга чиқишди. Унинг тобути қўлма-қўл бўлиб кетди.
Унинг шахсияти ва нима учун халқнинг бир қисми унга содиқ қолгани
Оятуллоҳ Али Хоманаийнинг шахсияти ва унинг Эрон ижтимоий-сиёсий ҳаётидаги ўрни замонавий тарихнинг энг мураккаб, зиддиятли ва қаттиқ баҳсларга сабаб бўладиган мавзуларидан биридир. Ушбу етакчининг қиёфаси Эрон жамиятидаги мавжуд синфий, маданий ва дунёқарашга оид чуқур бўлинишларни (қутблашувни) аниқ кўрсатиб берувчи кўзгу вазифасини ўтайди. Мамлакат ичида ва ундан ташқарида унга бўлган муносабат мутлақо икки хил — бир томон уни муқаддас раҳнамо сифатида улуғласа, иккинчи томон барча бахтсизликларнинг сабабчиси бўлган мустабид сифатида айблайди.
Мамлакатнинг анъанавий қарашларга эга, диндор ва камбағалроқ қатламлари, шунингдек, давлат хавфсизлик тизимлари ҳамда Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси ходимлари учун Хоманаий шунчаки сиёсий раҳбар эмас эди. Улар Хоманаийни бутун ислом дунёсини ва Эрон миллий манфаатларини Ғарб империализми, хусусан, АҚШ ва Исроилнинг экспансионистик сиёсатидан мардонавор ҳимоя қилаётган муқаддас пешво (Раҳбар) ва Ислом инқилоби ғояларининг содиқ посбони деб билишган.
Хоманаийнинг обрўсини маҳаллий аҳоли кўзида янада юксалтирган энг муҳим омиллардан бири — унинг шахсий ҳаётидаги ниҳоятда кучли аскетизм, яъни дунё неъматларидан воз кечган камтарлик тарзи бўлган. У Шоҳ давридан қолган ҳашамдор шоҳона саройларда яшашдан бош тортиб, Теҳроннинг оддий маҳалласидаги камсуқум хонадонда истиқомат қилган, давлат хазинасидан шахсий бойлик орттиришга ёки оиласини намойишкорона бой қилишга интилмаган.
Уни чин дилдан қўллаб-қувватлайдиган миллионлаб эронликлар Хоманаийни халқаро санкциялар, доимий ҳарбий таҳдидлар ва Яқин Шарқни қамраб олган қонли урушлар фонида Эроннинг суверенитетини, ички барқарорлигини ва мустақиллигини сақлаб қола олган ягона куч ва мустаҳкам қалқон сифатида кўришган.
Бироқ, Ғарб наздида Эрон жамиятининг иккинчи томони, хусусан, йирик шаҳарларда яшовчи зиёлилар, ўрта синф ва дунёвий қадриятларга интилувчи замонавий ёшлар учун Хоманаий мутлақо бошқача қиёфада намоён бўлган. Жамиятнинг ушбу либерал ва прогрессив қатлами уни мамлакатни халқаро изоляцияга етаклаган, Эрон халқини замонавий ривожланиш имкониятларидан маҳрум қилган ва сурункали иқтисодий инқирозларни чуқурлаштирган қаттиққўл, консерватив диктатор сифатида қабул қилган.
Олий Раҳнамо сифатида у чекланмаган ҳокимиятга эга бўлгани сабабли, мамлакатдаги сўз эркинлигининг бўғилиши, сиёсий мухолифларнинг таъқиб этилиши, аёллар ҳуқуқларининг қатъий мафкуравий қолипларга солиниши ва маданий ҳаёт устидан ўрнатилган тизимли цензура бевосита унинг номи ва сиёсати билан боғланган. Хусусан, унинг бошқаруви даврида ижтимоий адолат ва эркинлик талаб қилиб чиққан 2009 йилги "Яшил ҳаракат", 2019 йилги иқтисодий намойишлар ва 2022 йилги "Аёл, Ҳаёт, Эркинлик" оммавий чиқишлари давлат қуролли кучлари томонидан шафқатсизларча, қон тўкишлар ва оммавий ҳибслар билан бостирилган.
Уруш йилларида халқнинг унинг атрофида бирлашиши
Хоманаий 1981 йилдан 1989 йилгача, яъни Эрон-Ироқ урушининг энг даҳшатли даврида Эрон Ислом Республикасининг президенти лавозимида фаолият юритган. Бу уруш янги ташкил этилган ва ҳали оёққа туриб улгурмаган Ислом инқилоби тизими учун жуда катта синов эди. Саддам Ҳусайн бошчилигидаги Ироқ қўшинлари Эрон тупроғига бостириб кирганида, Хоманаий халқни ватан ва дин ҳимояси учун сафарбар қилишда асосий роллардан бирини ўйнади.
Ўша даврда халқнинг раҳбарият атрофида жипслашишига сабаб, урушнинг оддий бир сиёсий тўқнашув эмас, балки муқаддас диний бурч сифатида талқин қилингани эди. Шиалик маданиятидаги шаҳидлик концепцияси, хусусан, Имом Ҳусайннинг Карбало даштидаги фожиали жангги ва ҳақиқат учун жон бергани ҳақидаги ривоятлар миллионлаб эронлик кўнгиллиларни фронтга боришга руҳлантирди.
Хоманаий ўзининг нотиқлик санъати ва диний обрўсидан фойдаланиб, халққа бу уруш нафақат тупроқни, балки исломий қадриятларни ҳимоя қилиш жанги эканини сингдирди, бу эса ички сиёсий келишмовчиликларни унутиб, бутун миллатнинг бир байроқ остида бирлашишини таъминлади.
Ички сиёсатдаги мафкуравий ва иқтисодий ёндашувлар
Олий Раҳнамо сифатида Хоманаийнинг ички сиёсати Эрон жамиятини Ғарб маданияти ва қадриятлари таъсиридан бутунлай муҳофаза қилишга қаратилган эди. У мамлакат ичида исломий турмуш тарзини, аёлларнинг ҳижоб кийиш қоидаларини ва оммавий ахборот воситаларини қатъий назорат остида ушлаб турди. Бу мақсадда Маънавият полицияси ва маҳаллий кўнгиллилардан иборат "Басиж" тузилмаларининг ваколатлари кенгайтирилди.
Иқтисодий соҳада эса у "Қаршилик кўрсатиш иқтисодиёти" деб номланган стратегияни илгари сурди. Бу сиёсат халқаро санкциялар шароитида Эроннинг ташқи дунёга қарамлигини камайтириш, ички ишлаб чиқаришни рағбатлантириш ва маҳаллий технологияларни ривожлантиришни назарда тутар эди. Бироқ бу ёндашув Эронни жаҳон молиявий тизимидан узиб қўйди, натижада мамлакатда миллий валютанинг қадрсизланиши, юқори инфляция ва ишсизлик сурункали тус олди.
Ички ҳокимият тизимида у Ислом инқилоби қўриқчилари корпусининг мавқеини ҳаддан ташқари кучайтириб юборди, бу ҳарбий ташкилот вақт ўтиши билан мамлакат иқтисодиёти, нефть савдоси ва сиёсий қарорларининг асосий бошқарувчисига айланди.
Ҳаёти давомида амалга оширган энг муҳим ишлари
Хоманаий бошқаруви даврида Эрон ўз тарихидаги энг йирик ҳарбий ва геосиёсий ўзгаришларни бошдан кечирди. Унинг энг катта ютуқларидан бири, ташқи босимларга қарамай, Эроннинг мустақил ядровий дастурини муваффақиятли ривожлантиргани ва мамлакатни ядровий технологияларга эга давлатлар қаторига қўшгани бўлди.
Шунингдек, у Яқин Шарқ минтақасида "Қаршилик кўрсатиш ўқи" деб номланувчи йирик ва қудратли прокси (вакиллик) тармоғини яратди. Бу тизим орқали Ливандаги "Ҳизбуллоҳ", Ямандаги ҳусийлар, Суриядаги Башар Асад ҳукумати ва Фаластиндаги "Ҳамас" гуруҳлари Эрон томонидан молиявий ва ҳарбий жиҳатдан тўлиқ қўллаб-қувватланди, бу эса Теҳронга минтақавий сиёсатга тўғридан-тўғри таъсир ўтказиш имконини берди.
Ички ҳарбий саноатда эса у Эронни замонавий ракеталар ва учувчисиз учиш аппаратлари (дронлар) ишлаб чиқарувчи йирик кучга айлантирди, бу ҳарбий салоҳият Эроннинг минтақадаги асосий рақиблари бўлмиш Исроил ва Саудия Арабистонига қарши тийиб туриш қуроли бўлиб хизмат қилди.
Турли динлар ва мазҳабларга бўлган муносабати
Диний сиёсат масаласида Хоманаий ташқи дунёда мусулмонларнинг бирлигини ва сунний-шиа мазҳаблари ўртасидаги аҳилликни тарғиб қилувчи етакчи сифатида кўринишга ҳаракат қиларди. У ҳатто сунний мусулмонлар учун муқаддас ҳисобланган шахслар ва пайғамбар аёлларини ҳақорат қилишни тақиқловчи махсус расмий фатво чиқарган эди. Ушбу сиёсат Эроннинг Ислом дунёсидаги мавқеини мустаҳкамлаш ва умумисломий етакчиликка даъво қилиш стратегиясининг бир қисми эди.
Аммо мамлакат ичида Эрон сунний озчиликлари кўпинча давлатнинг юқори лавозимларига тайинланмаслик ва диний марказлар қуришда чекловларга учраш каби муаммолардан шикоят қилишарди. Бошқа анъанавий динлар, яъни насронийлик, яҳудийлик ва зардўштирийлик вакиллари Эрон Конституцияси томонидан расмий равишда тан олинган бўлиб, уларга парламентда махсус депутатлик ўринлари ажратилган ва ўз ибодатхоналарига эга бўлиш ҳуқуқи берилган эди.
Шундай бўлса-да, Ислом динидан расмий қайтганлар (муртадлар) ва Эронда пайдо бўлган Баҳоийлик дини вакиллари давлат томонидан қаттиқ таъқиб қилиниб, тизимли равишда қатағонларга учраб келган.
Санъат ва адабиётга қизиқиши ҳамда маданий соҳадаги таъсири
Оятуллоҳ Хоманаийнинг кўпчиликка маълум бўлмаган томонларидан бири — унинг классик форс шеърияти ва адабиётига бўлган чуқур қизиқиши эди. У ёшлигидан бошлаб шеърлар ёзган, адабий мажлислар ва мушоираларда фаол қатнашган, Эроннинг машҳур шоирлари ва ёзувчилари билан шахсан учрашиб турган. У ҳатто Олий Раҳнамо бўлганидан кейин ҳам ҳар йили Рамазон ойида мамлакатнинг етакчи шоирларини ўз ҳузурига тўплаб, тунги адабий кечалар ташкил этишни анъанага айлантирган эди. Сиёсий жиҳатдан у Ғарб маданиятига ашаддий рақиб бўлса-да, бадиий адабиёт, романлар ва тарихий китобларни ниҳоятда кўп мутолаа қилган. Бироқ бу қизиқиш унинг маданий сиёсатда юмшоқ бўлганини англатмайди; аксинча, у санъат ва адабиётни Ислом инқилоби ғояларини тарғиб қилувчи энг қудратли мафкуравий қурол деб билган ва давлат мафкурасига тўғри келмайдиган эркин ижод намуналарини қатъий цензура остида ушлаб турган.
Кибермакон ва ижтимоий тармоқлардаги парадоксал сиёсати
Хоманаий бошқаруви даврида Эрон кибермаконни назорат қилиш ва аҳоли учун глобал интернетни чеклаш бўйича дунёда энг қаттиқ тизимлардан бирини яратди. Унинг бевосита кўрсатмалари билан Эронда Х (собиқ Twitter), Facebook, YouTube ва Telegram каби оммавий платформалар блокланди, аҳолининг ташқи дунё билан ахборот алмашиши чекланди ва норозилик намойишлари пайтида интернет бутунлай ўчириб қўйилди. Аммо бу сиёсатнинг энг қизиқ парадокси шунда эдики, Олий Раҳнамонинг ўзи ва унинг девони ушбу блокланган халқаро ижтимоий тармоқлардан, хусусан, Х платформасидан бир нечта тилларда (форс, араб, инглиз, испан, рус) расмий саҳифалар очиб, фаол фойдаланиб келди. У ушбу тармоқлар орқали Ғарб сиёсатчиларига баёнотлар йўллади, ўз мафкурасини дунёга тар тарқатди ва Исроилга қарши таҳдидли чиқишларини айнан ўзи тақиқлаган платформалар воситасида амалга оширди.
Иқтисодий империя ва "Сетад" жамғармаси устидан назорат
Халқаро иқтисодий таҳлилчилар ва журналистик суриштирувлар Хоманаийнинг камтар ҳаёти ортида улкан молиявий қудрат турганини тез-тез урғулаб келишган. У бевосита "Сетад" (Имом Ҳомайний фармонларини ижро этиш штаби) деб номланувчи, қиймати миллиардлаб долларлар билан ўлчанадиган йирик Иқтисодий конгломератни назорат қилган. Бу ташкилот дастлаб инқилоб йилларида ва ундан кейин мусодара қилинган мулкларни бошқариш учун тузилган бўлса-да, вақт ўтиши билан Эрон иқтисодиётининг деярли барча соҳаларида — кўчмас мулк, нефть, телекоммуникация, банк ва соғлиқни сақлаш тизимларида монопол мавқега эга бўлди. Гарчи бу маблағлар Хоманаийнинг шахсий чўнтагига кетмаган ва у шахсан ҳашаматда яшамаган бўлса ҳам, ушбу иқтисодий империя унга ҳукумат ёки парламент назоратидан мутлақо мустақил равишда, давлат хавфсизлик тизимларини ва диний ташкилотларни тўғридан-тўғри молиялаштириш орқали ўз ҳокимиятини чексиз сақлаб туриш имконини берган.
Оилавий ҳаёти ва орқада қолган ворислик масаласи
Оятуллоҳ Хоманаий ўзининг оилавий ҳаётини жамотчилик кўзидан ва оммавий ахборот воситаларидан узоқда, ниҳоятда сирли тутишга ҳаракат қилган. Унинг турмуш ўртоғи Мансура Хўжаста Боқирзода ҳеч қачон сиёсий саҳнада кўриниш бермаган ва оддий уй бекаси сифатида ҳаёт кечирган.
Уларнинг тўрт ўғил ва икки қиздан иборат олти нафар фарзанди бўлиб, ўғилларининг барчаси диний таълим олган ва оятуллоҳлик унвонларига эга бўлишган. Фарзандлари орасида энг кўп тилга олинадигани ва Эрон сиёсатига энг катта таъсир ўтказадигани унинг иккинчи ўғли Мужтабо Хоманаийдир. Мужтабо отасининг тириклик давридаёқ мамлакат хавфсизлик хизматлари, Олий Раҳнамо девони ва Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси билан яқин алоқалар ўрнатган ва давлат бошқарувида соядаги энг қудратли шахсга айланган эди.
Кўплаб халқаро сиёсий таҳлилчилар отасининг вафотидан сўнг Мужтабони Эроннинг кейинги Олий Раҳнамоси бўлишга асосий номзодлардан бири сифатида баҳолашган, чунки у тизим ичидаги консерватив доираларнинг тўлиқ ишончига эга шахс ҳисобланади.
Хулоса
Оятуллоҳ Али Хоманаийнинг дафн этилиши билан Эрон тарихида ўттиз йилдан ортиқ давом этган бир давр расман ўз ниҳоясига етди. У ўзидан кейин қатъий мафкуравий чегаралар ва юқори ҳарбий қудратга эга бўлган, йирик глобал кучлар билан муроса ва кураш майдонларида ўз шартларини ўтказа олган Эрон давлатини қолдирди. Кўп сонли мотам маросимлари ва тобут атрофида тўпланган миллионлаб инсонларнинг кўз ёшлари Эрон жамияти учун Олий Раҳбар сиймоси нафақат диний пешво, балки миллий ғурур ва адолат учун кураш тимсоли бўлганини кўрсатади. Оғир кунларидаги бундай оммавий жипслик Ғарб таҳлилчиларининг тизим тез фурсатда инқирозга учраши ҳақидаги тахминларини яна бир бор савол остида қолдирди. Пировардида, Оятуллоҳнинг мақбараси тизим тарафдорлари учун муқаддас зиёратгоҳ ва инқилоб маёғи, мухолиф қатлам учун эса муросасиз бир тузумнинг рамзи бўлиб тарих саҳифаларида қолди.
Изоҳлар мавжуд емас