Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Ўзбекистонда доллар курси июнь ойида Евроосиё тараққиёт банки (ЕОТБ) прогноз қилган даражадан паст бўлиб қолмоқда. 8 октябрь ҳолатига кўра, АҚШ доллари 11 809,19 сўмни ташкил этган. ЕОТБ эса аввалроқ 2026 йил учун ўртача курсни 12 200 сўм даражасида прогноз қилган эди. ЕОТБ Мамлакатлар таҳлили маркази раҳбари Артур Шарафутдиновнинг Batafsil.uz мухбирига маълум қилишича, курс бўйича хатарлар баланси сўмнинг янада мустаҳкам бўлиши томон силжиган.
Унинг таъкидлашича, ҳозирги тенденциялар сақланиб қолса, 2026 йилнинг қолган қисмида долларга нисбатан сўмнинг ўртача курси 12 минг сўм атрофида бўлиши кутилмоқда.
ЕОТБ июнь ойида Ўзбекистонда доллар курси тарихий даражада пасайганидан кейин яна ўсиши мумкинлигини прогноз қилган эди. Ўша пайтда банк 2026 йил учун ўртача курсни 12 200 сўм деб баҳолаган, 2027 йилда эса бу кўрсаткич 12 900 сўм, 2028 йилда 14 100 сўмга етишини кутган.
Банкнинг аввалги прогнозида сўмнинг кейинги йилларда заифлашишига ички талабнинг юқорилиги, инвестиция цикли, ускуналар хариди ва иқтисодиётни модернизация қилиш жараёни фонида импортнинг тезроқ ўсиши асосий омил сифатида кўрсатилган.
Бироқ амалдаги курс июнь ойидаги прогноздан паст бўлиб чиқди. Шу муносабат билан ЕОТБ экспертларидан прогноз ўзгарган-ўзгармагани ва йил охиригача валюта курсига қайси омиллар кўпроқ таъсир қилаётгани сўралган.
Шарафутдиновнинг сўзларига кўра, июнь ойидаги прогноз қайта кўриб чиқилганидан кейин ташқи ва ички омиллар умумий ҳисобда миллий валюта учун қулай шаклланган. Шу сабабли курс июндаги баҳолардан ҳам кучлироқ бўлиши эҳтимоли ошган.
Шу билан бирга, ЕОТБ йил охиригача курснинг эҳтимолий тебраниш диапазонини маълум қилмаган. Банк амалдаги курснинг прогноз қилинган ўртача кўрсаткичдан қанчалик фарқ қилиши мумкинлигига ҳам баҳо бермаган.
Сўмни нима қўллаб-қувватламоқда?
Евроосиё тараққиёт банки (ЕОТБ) сўмни қўллаб-қувватлаётган асосий омиллар қаторида пул ўтказмаларини қайд этмоқда. Улар ички валюта бозорида хорижий валюталар таклифини ошириб, импортчилар томонидан шаклланаётган талабни қисман қопламоқда. 2026 йилнинг биринчи ярмида Ўзбекистонга пул ўтказмалари орқали қарийб 9,3 миллиард доллар келиб тушган. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 13 фоизга кўп.
Хорижий инвестициялар ҳам валюта тушумининг муҳим манбаи бўлиб қолмоқда. Марказий банк маълумотларига кўра, 2026 йил биринчи ярмида асосий тоифалар бўйича мамлакатга кирган соф инвестициялар ҳажми қарийб 5,8 миллиард долларни ташкил этган. Шундан 2,3 миллиард доллари тўғридан-тўғри инвестициялар, қарийб 2 миллиард доллари портфель инвестициялари ва 1,5 миллиард доллари бошқа инвестицияларга тўғри келган.
Олтин нархининг юқорилиги ҳам сўмга босимни камайтирувчи омиллардан бири. ЕОТБнинг июнь ойидаги прогнозида олтин нархининг ўша пайтдаги даражаси ҳисобга олинган эди. Бироқ август ойида ҳам олтин бозоридаги вазият Ўзбекистон учун қулай бўлган. LBMA Gold Price маълумотларига кўра, август ойида қимматбаҳо металл нархи 14 фоизга ошиб, ой якунида бир трой унция учун қарийб 4 602 долларни ташкил қилган.
Бу Ўзбекистон учун алоҳида аҳамиятга эга, чунки олтин мамлакат экспорти ва халқаро захираларида муҳим ўрин тутади.
Шу билан бирга, нохомашё экспорти ҳам ўсмоқда. Бу валюта тушумларининг барқарорлигини ошириб, олтин экспортидаги ўзгаришларни қисман қопламоқда. 2026 йилнинг биринчи ярмида олтинни ҳисобга олмаган ҳолда товарлар экспорти йиллик ҳисобда 29 фоизга, хизматлар экспорти эса 36 фоизга ошган.
Яна бир муҳим омил — реал фоиз ставкаларининг юқорилиги. Бу сўмда жамғаришни нисбатан жозибадор қилиб, бошқа шартлар ўзгармаган тақдирда хорижий валютага бўлган талабни чеклаши мумкин.
16 сентябрь куни Марказий банк асосий ставкани 14 фоиз даражасида сақлаб қолди. Август ойида йиллик инфляция 6,2 фоизни, базавий инфляция эса қарийб 5,5 фоизни ташкил этган.
Сўмнинг янада мустаҳкамланишини нима чекламоқда?
Шу билан бирга, ЕОТБ сўмнинг янада мустаҳкамланиши учун имкониятлар чекланганини таъкидламоқда.
Барқарор истеъмол ва инвестиция талаби импортнинг тез ўсишига туртки бермоқда. 2026 йилнинг биринчи ярмида товарлар ва хизматлар импорти қарийб 24 фоизга ошиб, 28,8 миллиард доллардан ошган.
Қўшимча босимни жорий ҳисоб рақами тақчиллиги юзага келтирмоқда. Марказий банк баҳосига кўра, 2026 йилнинг биринчи ярмида жорий ҳисоб тақчиллиги қарийб 6,2 миллиард долларни ташкил этган.
Ушбу тақчилликни қоплаш учун мамлакатга етарли миқдорда капитал ва бошқа ташқи валюта тушумлари кириб келишини сақлаб қолиш зарур.
Евроосиё тараққиёт банки (ЕОТБ) таҳлилчилари фикрича, яқин истиқболда сўмни қўллаб-қувватлашда юқори ҳажмдаги пул ўтказмалари, экспорт тушумлари ва инвестициялар асосий омил бўлиб қолади.
Шу билан бирга, курснинг кейинги динамикаси ушбу валюта оқимлари қанчалик барқарор бўлиши, импортга бўлган талаб ва ташқи иқтисодий шароитларга боғлиқ бўлади.
ЕОТБ ташқи омиллар қаторида олтин нархи, доллар курси, глобал фоиз ставкалари ҳамда Ўзбекистоннинг асосий савдо ҳамкорлари бўлган мамлакатлардаги иқтисодий фаолликни алоҳида қайд этмоқда.
Сўмнинг мустаҳкамланиши эса янги тенденция эмас. Миллий валюта 2025 йилда ҳам мустаҳкамланган ва йил якунида унинг ўртача курси 2024 йилдагидан юқори бўлган.
Аввалроқ ЕОТБ Мамлакатлар таҳлили маркази раҳбари Артур Шарафутдинов бу ҳолатни бир қатор омиллар билан изоҳлаган эди. Улар орасида 19 миллиард долларлик тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар, яъни ялпи ички маҳсулотнинг 13 фоизига тенг инвестиция оқими, пул ўтказмаларининг юқори ҳажми ва сўмдаги активлар бўйича жозибадор фоиз ставкалари бор.
Шарафутдиновнинг фикрича, миллий валютанинг мустаҳкам бўлиши инфляцияни секинлаштиришга ва Марказий банкнинг 5 фоизлик мақсадли кўрсаткичига тезроқ яқинлашишга ёрдам беради.
Бундан ташқари, сўмнинг мустаҳкамлиги импорт маҳсулотларининг арзонлашишига олиб келиши мумкин. Бу эса истеъмолчилар учун қулай ҳисобланади.
Изоҳлар мавжуд емас