Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Болаларга нисбатан зўравонлик айрим мамлакатларда иқтисодиётга ялпи ички маҳсулотнинг 11 фоизига тенг зарар етказиши мумкин. Бу нафақат тиббий ва ижтимоий ёрдам харажатлари, балки жабрланган болаларнинг таълими, келажакдаги даромадлари ва меҳнат қобилиятига таъсир қилувчи узоқ муддатли йўқотишларни ҳам ўз ичига олади. Бу ҳақда Batafsil.uz мухбири Самарқандда бўлиб ўтаётган Болалар фаровонлиги бўйича жаҳон саммити доирасида ўтказилган муҳокамалар давомида маълумот олди.
БМТ Бош котибининг болаларга нисбатан зўравонлик масалалари бўйича махсус вакили томонидан 2025 йил январда эълон қилинган ҳисоботда айрим давлатларда зўравонликнинг бевосита ва билвосита иқтисодий зарари ЯИМнинг 11 фоизигача етиши қайд этилган. World Vision International ташкилотининг давлат сиёсати ва ташқи алоқалар бўйича глобал директори Тамара Тутневич эса саммитда бу кўрсаткич айрим ҳисоб-китобларда 7 фоизгача боришини айтган.
Кўрсаткичлар ўртасидаги фарқ зўравонлик оқибатларини ҳисоблаш усуллари билан боғлиқ. Айрим тадқиқотларда асосан соғлиқ ва даромадларга таъсир ҳисобга олинса, бошқаларига ижтимоий хизматлар, ҳуқуқни муҳофаза қилиш тизими, даволаниш ва жабрланганларга кейинчалик ёрдам кўрсатиш харажатлари ҳам киритилади.
Бундан ташқари, зўравонликка учраган болаларнинг дарс қолдириши, таълим даражасининг пасайиши ва катта бўлганида камроқ даромад топиши каби оқибатлар ҳам иқтисодий зарарни оширади. Болаликда етказилган руҳий ва жисмоний жароҳатлар инсоннинг соғлиғи ҳамда меҳнат қобилиятига катта ёшда ҳам таъсир қилиши мумкин.
Шу билан бирга, ЯИМнинг 7 ёки 11 фоизи ҳақидаги рақамлар давлат айнан шунча маблағни бюджетдан сарфлашини англатмайди. Бу кўрсаткичлар зўравонлик оқибатида юзага келадиган умумий иқтисодий йўқотишларни баҳолашга хизмат қилади. Барча мамлакатлар учун бир хил қўлланадиган ягона рақам мавжуд эмас.
Мутахассислар болаларни ҳимоя қилишга йўналтирилган маблағларни харажат эмас, узоқ муддатли натижа келтириши мумкин бўлган инвестиция сифатида ҳам баҳолаш зарурлигини таъкидламоқда.
Жаҳон банкининг 2025 йилги ижтимоий ҳимоя тизимига бағишланган ҳисоботида кам таъминланган оилаларга берилган ҳар бир доллар маҳаллий иқтисодиётда тахминан 2,5 долларлик иқтисодий фаолликни рағбатлантириши мумкинлиги қайд этилган. Бу давлат ҳар бир сарфланган доллардан 2,5 доллар даромад олади, дегани эмас. Гап оилаларнинг олинган маблағни озиқ-овқат, дори-дармон, транспорт ва болалар учун зарур буюмларга сарфлаши натижасида маҳаллий савдо ва хизматлар фаоллашишида.
Оилаларни қўллаб-қувватлаш болаларнинг таълимни давом эттириши, зарур тиббий ёрдам олиши ва молиявий қийинчиликлар пайтида тўғри овқатланиш имкониятини сақлаб қолишига ёрдам бериши мумкин. Болалар парвариши хизматлари ва ижтимоий нафақалар эса ота-оналарнинг, айниқса аёлларнинг, иш билан банд бўлишига шароит яратади.
Бироқ маблағ ажратишнинг ўзи муаммо ҳал этилганини англатмайди. World Vision International вакили Тамара Тутневич болалар учун белгиланган бюджет маблағлари амалда уларга етиб бориши ва зарур хизматлар кўрсатилиши муҳимлигини таъкидлади.
Унинг айтишича, болаларни ҳимоя қилиш бўйича тақдим этилган тадқиқотда ўрганилган 23 та ҳукуматдан фақат иккитаси болаларга қанча маблағ йўналтираётганини аниқ айта олган. Бу давлат харажатларини нафақат бюджетда белгиланган сумма, балки маблағлардан фойдаланиш натижалари орқали ҳам баҳолаш зарурлигини кўрсатади.
Масалан, таълим, соғлиқни сақлаш ёки болаларни ҳимоя қилиш учун ажратилган маблағларнинг ўзи болаларнинг зарур ёрдам олганини исботламайди. Бунинг учун кўрсатилган хизматлар, болаларнинг таълимни давом эттириши, тиббий ёрдамдан фойдаланиши ва зўравонликдан кейинги ҳолатининг ўзгариши каби натижаларни кузатиш талаб этилади.
Мутахассислар фикрича, бундай ёндашув чекланган бюджет маблағларини самарали тақсимлаш, иш бераётган дастурларни аниқлаш ва натижа бермаётган чораларни ўзгартириш имконини беради.
Шундай қилиб, болаларга нисбатан зўравонликнинг иқтисодий оқибатлари бир марталик даволаниш ёки ижтимоий ёрдам харажатлари билан чекланмайди. У инсоннинг соғлиғи, таълими ва келажакдаги даромадларига таъсир қилиб, бутун иқтисодиёт учун узоқ муддатли йўқотишларни келтириб чиқариши мумкин. Зўравонликнинг олдини олиш ва оилаларни қўллаб-қувватлаш чораларининг самарадорлигини баҳолаш учун эса қанча маблағ ажратилганини эмас, болалар қандай ёрдам олгани ва уларнинг ҳаётида қандай ўзгариш бўлганини ҳам ўлчаш зарур.
Изоҳлар мавжуд емас