Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Ўзбекистонда касаллик ва декрет таътилларини тайинлашнинг янги тартиби ишга туширилгач, иш берувчилар бир қатор амалий саволларга дуч келишди. Иш берувчилар Конфедерациясининг очиқ учрашувида бизнес, кадрлар хизматлари ва давлат органлари вакиллари нима учун тизим ходимларнинг бир вақтнинг ўзида бир нечта ташкилотларда ишлашида қийинчиликлар келтириб чиқариши, IT Park резидент компанияларида тўловлар қандай амалга оширилиши ва нима учун текширувчилар ҳали ҳам қоғоз касаллик варақаларини талаб қилишини муҳокама қилдилар.
Рақамли ҳисобга ўтгандан сўнг, рўйхатга олинган тўловлар сони сезиларли даражада ошди. Ижтимоий ҳимоя агентлиги маълумотларига кўра, йил бошида текширилган 15 та корхонада декрет нафақалари деярли расмийлаштирилмаган. Бу йил вазият ўзгарди: давлат аллақачон декрет таътилида бўлган аёлларга 4,96 миллиард сўм тўлади. Бироқ, янги тизимнинг дастлабки ойларида бир қатор камчиликлар ҳам аниқланди.
Муҳокаманинг асосий мавзуларидан бири бир вақтнинг ўзида бир нечта ташкилотларда расман ишлайдиган ходимлар бўлди. Ягона миллий меҳнат тизими (ЯММТ - mehnat.uz) барча иш жойларини кўради ва ҳар бир иш берувчига автоматик равишда электрон касаллик варақасини юборади. Шу билан бирга, компанияларнинг ўзлари бир-бирлари ҳақидаги маълумотларга эга эмаслар.
Жамғармадан тўловларни ҳисоблашда қўлланиладиган 10 ЭКИҲ (12 710 000 сўм) лимити энг кўп муҳокама қилинган муаммо бўлди. Агар ходим бир вақтнинг ўзида бир нечта ташкилотдан даромад олса ва ҳар бир иш ҳақидан ижтимоий солиқ тўланса ҳам, нафақа барибир фақат шу лимит доирасида ҳисобланади. Агар ҳақиқий иш ҳақи юқори бўлса, иш берувчи фарқни қоплаши шарт.
"Бу ерда ижтимоий адолат қани?" — деб сўради учрашув иштирокчиларидан бири очиқчасига.
Бизнес вакилларининг фикрича, бундай механизм ҳалол иш берувчиларни тенг бўлмаган шароитга қўяди.
Яна бир ҳал қилинмаган масала IT Park резидент компаниялари билан боғлиқ. Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 31 майдаги қарорига кўра, улар ижтимоий солиқ тўлашдан озод қилинган, шу сабабли уларнинг ходимлари расман давлат фондида суғурталанган деб ҳисобланмайди.
Бугунги кунда IT Park экотизимида икки мингдан ортиқ компания фаолият юритмоқда. Учрашувда бир вақтнинг ўзида ҳам оддий ташкилотда, ҳам технопарк резиденти бўлган компанияда ишлаётган ходимга мисол келтирилди. Биринчиси касаллик варақасининг дастлабки беш кунини тўлайди, агар гап IT Park иш берувчиси ҳақида кетаётган бўлса, ногиронликнинг қолган даврини ким молиялаштириши кераклиги ҳозирча аниқ эмас. Ушбу масала юзасидан учрашув иштирокчилари расмий изоҳ олишмади — у тегишли идоралар томонидан кўриб чиқилмоқда.
Текширувлар пайтида ҳам саволлар пайдо бўлади. Шифокор сири тўғрисидаги қонун ходимнинг ташхисини ошкор қилишни тақиқласа-да, электрон тизимда барча зарур маълумотлар мавжуд бўлишига қарамай, баъзи аудиторлар муҳрли қоғоз касаллик варақаларини талаб қилишда давом этмоқда.
Ижтимоий ҳимоя агентлиги вакили Дилшодхон Муҳамеджанованинг таъкидлашича, ходим қоғоздаги меҳнатга лаёқатсизлик варақасини тақдим этиши шарт эмас, жамғарма эса бундай ҳужжатларни талаб қилмайди. Бироқ, амалиётда кадрлар хизматлари текширувчиларнинг қарама-қарши талабларига дуч келишда давом этмоқда. Шу муносабат билан бизнес идораларга қоидаларни икки томонлама талқин қилишни истисно қилиш учун ягона расмий тавсиялар беришни таклиф қилди.
Давлат поликлиникалари беш кунлик иш ҳафтасига ўтгандан кейин яна бир муаммо юзага келди. Агар одам шанба куни касал бўлиб қолса, навбатчи шифокор мурожаатни қайд этиши мумкин, аммо шу куни электрон касаллик варақасини очишга қодир эмас - тизим дам олиш кунида ҳужжатни расмийлаштириш имконини бермайди. Натижада, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси фақат душанба куни, аммо орқа сана - биринчи мурожаат санаси билан очилади.
Соғлиқни сақлаш вазирлиги хусусий клиникалар ҳам касаллик варақаларини бериш ҳуқуқига эга эканлигини эслатди. Бунинг учун тиббиёт муассасаси "DMED" тизимида рўйхатдан ўтиши керак. Бироқ, кўплаб хусусий марказлар хабардорликнинг етишмаслиги туфайли ҳали ҳам буни амалга оширмаган. Учрашув иштирокчилари бу каби клиникаларни литсензиялашда DMEDга уланишни мажбурий шарт сифатида белгилашни таклиф қилдилар.
Хорижий мутахассисларга тўланадиган тўловлар масаласи алоҳида муҳокамаларга сабаб бўлди. Савдо-саноат палатаси раиси Даврон Ваҳобов АҚШни мисол қилиб келтирди, бу ерда фуқаролар тиббий харажатларни асосан ўзлари тўлайдилар.
Бунга жавобан БАА ва Туркияда иш тажрибасига эга HR мутахассислари ушбу мамлакатларда резидентлик визасига эга бўлган хорижий ходимлар фуқаролар билан тенг равишда тиббий суғурта олишларини таъкидладилар. Ўзбекистонда Е2 тоифасидаги ишчи визаси эгалари ҳам расман маҳаллий ишчиларга тенглаштирилган, бироқ улар учун тўловларни тайинлашнинг техник механизми ҳали тўлиқ ишлаб чиқилмаган.
Эслатиб ўтамизки, 2026 йил 1 июлдан бошлаб Ўзбекистонда вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақалари проактив режимда - ходимлар томонидан ариза ва қўшимча маълумотномаларсиз тайинланади. Айнан янги тизимнинг дастлабки кунлари иш берувчилар қандай масалаларни меъёрий даражада тартибга солишни таклиф этаётганини кўрсатди.
Изоҳлар мавжуд емас