Ўзбекистон, Тошкент – Batafsil.uz. Ўзбекистонда венчур фондларини ривожлантириш ҳамда бизнесни узоқ муддатли сармоялар билан таъминлаш учун Бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси ва хусусий пенсия фондлари маблағларидан фойдаланиш таклиф этилди. Бу ҳақда Тошкент давлат юридик университети профессори Алишер Жумағулов Бизнес Омбдусман Жамоатчилик кенгаши йиғилишида маълум қилди.
Унинг фикрича, маҳаллий венчур фондлари ҳозирча фақат давлат ажратмаларига таяниб қолгани боис соҳада барқарор молиявий манбалар етишмаяпти. Шу боис мамлакатда хусусий пенсия фондларини йўлга қўйиш ва мавжуд пенсия активларининг бир қисмини венчур лойиҳаларига йўналтириш механизмини бошлаш илгари сурилмоқда. Хўш, бунинг хавфли томонлари йўқми?
Маълумотларга кўра, бунда жуда катта хавфлар бор. Дунё амалиёти ва иқтисодий таҳлиллар пенсия жамғармаларини венчур лойиҳаларига аралаштириш ўта нозик ва жиддий таваккал эканини кўрсатади.
Биринчидан, венчур сармоялари ўта юқори хавфли ҳисобланади. Жон Ҳарвард бизнес мактаби ва Cambridge Associates каби нуфузли ташкилотларнинг тадқиқотларига кўра, венчур капитали билан молиялаштириладиган стартапларнинг 75 фоиздан 90 фоизигача қисми ўз мақсадига етмасдан ёпилиб кетади ва инвесторларнинг пуллари куйиб қолади. Агар пенсия жамғармаси бундай лойиҳаларга оммавий равишда пул тикканда эди, оддий фуқароларнинг қарилик учун йиққан маблағларини йўқотиб қўйиш эҳтимоли жуда юқори бўларди.
Иккинчидан, пенсия жамғармаларининг асл вазифаси ва венчур лойиҳаларнинг табиати бир-бирига бутунлай зид. Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) ҳисоботларида ҳам таъкидланганидек, пенсия фондлари асосан консерватив, яъни паст хавфли ва кафолатланган даромад келтирадиган давлат облигациялари каби барқарор инструментларда сақланиши керак. Венчур лойиҳалар эса мутлақо аксинча — агрессив ва юқори таваккалчиликка асосланган.
Учинчидан, ликвидлик муаммоси бор. National Venture Capital Association маълумотларига кўра, венчур фондларига тикилган пуллар ўртача 7 йилдан 12 йилгача муддатда қайтиб келади. Бирор фоннод ёки жамғармада нақд пул танқислиги чиқса ёки пенсионерлар сони кескин ортса, бу пулларни зудлик билан нақдлаштириб, одамларга тарқатиб бўлмайди.
Тўртинчидан, маҳаллий шароитда коррупция ва маблағларни нотўғри бошқариш хавфи ҳам йўқ эмас. Шаффофлик тўлиқ шаклланмаган муҳитда пуллар истиқболсиз ёки шубҳали стартапларга бериб юборилиши ва оқибатда "бу венчур хавфи эди" деган баҳона билан ёпилиб кетиши ҳеч гап эмас.
Халқаро тажрибага қарайдиган бўлсак, ривожланган давлатлар бунга қатъий чекловлар билан ёндашади. Масалан, Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банки тавсияларига кўра, пенсия фондларига муқобил активларга активларнинг фақат жуда кичик қисмини (кўпи билан 1-3 фоизини) йўналтиришга рухсат этилади. Бунда ҳам мажбурий давлат пенсия жамғармаси эмас, балки инсонларнинг ўз хоҳиши ва танлови билан ишлайдиган хусусий пенсия фондлари назарда тутилади.
Хулоса қилиб айтганда, бу ташаббус иқтисодиётга узоқ муддатли пул олиб кириш учун яхши фикрдек кўринса-да, агар у Давлат бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси ҳисобидан амалга оширилса, фуқароларнинг ижтимоий хавфсизлигига жиддий равишда таҳдид солиши мумкин. Бу каби ғоялар фақатгина ихтиёрий хусусий жамғармалар доирасида ва жуда қаттиқ чегараланган лимитлар асосидагина муҳокама қилиниши мантиқлидир.
Изоҳлар мавжуд емас