Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Сўнгги икки йил ичида Ўзбекистоннинг ташқи иқтисодий стратегияси Яқин Шарқ томон сезиларли силжишни намойиш этмоқда. Шу ўринда узоқ йиллар давомида ўзбек дипломатиясининг чекка йўналиши бўлиб келган Ироқ кутилмаганда Тошкентнинг диққат марказида бўлди.
Агар илгари муносабатлар протокол алоқалар билан чекланган бўлса, 2024-2026 йилларда улар амалий мазмун билан тўлдирилди: савдонинг ўсиши, бизнес форумлари, делегациялар ташрифи ва ҳамкорликнинг институционал базасини шакллантириш кузатилмоқда.
Мантиқий савол туғилади: Ироқ нима учун Ўзбекистонга керак ва нега айнан ҳозир Тошкент бу йўналишни фаол ривожлантира бошлади? Жавоб бир вақтнинг ўзида бир нечта - иқтисодий, геосиёсий, логистик ва саноат сатҳларида ётади.
Қайта тиклаш бозори
Ироқ бугунги кунда можародан кейинги тикланиш давлатидир. Ўнлаб йиллар давом этган беқарорликдан сўнг Бағдод инфратузилма, саноат ва аграр секторни кенг кўламли қайта қуриш босқичига кирди. Ироқнинг йиллик импорти ўнлаб миллиард долларни ташкил этади, товарларнинг катта қисми ўз қайта ишлаш базасининг заифлиги туфайли чет элдан сотиб олинади.
Ўзбекистон учун бу иқтисодиётнинг ички трансформацияси билан бир вақтга тўғри келди. Сўнгги йилларда республика тўқимачилик, кимё, қурилиш материаллари, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш, фармацевтика каби саноат ишлаб чиқаришини сезиларли даражада оширди. Бироқ ишлаб чиқаришнинг ўсиши янги сотиш бозорларини талаб қилди. Анъанавий йўналишлар - Россия, Қозоғистон, Хитой аста-секин тўйинмоқда ва рақобатбардош бўлиб бормоқда.
Ироқ бу маънода "очиқ имкониятлар бозори"га ўхшайди: юқори талаб, чекланган маҳаллий рақобат ва янги етказиб берувчилар билан ишлашга тайёрлик. Мамлакатлар ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 2024-2026 йилларда 40 фоиздан зиёдга ўсгани, 2023 йилда эса бир йил аввалги 12 миллион долларга нисбатан 22 миллион доллардан ошгани бежиз эмас.
Биз нима таклиф қиламиз ва нима оламиз
Ўзбекистоннинг Ироқдаги экспорт стратегияси қўшилган қийматли маҳсулотлар асосига қурилган. Биринчи навбатда, бу озиқ-овқат маҳсулотлари - ун, ёғ, қандолат маҳсулотлари, қайта ишланган сабзавот ва мевалардир. Озиқ-овқат хавфсизлиги нозик масала бўлиб қолаётган Ироқ учун бундай таъминот стратегик аҳамиятга эга.
Иккинчи гуруҳ - саноат экспорти: тўқимачилик, маиший кимё, қурилиш материаллари, кабель маҳсулотлари, электротехника. Ўзбекистон ишлаб чиқарувчилари Европа етказиб берувчиларига нисбатан нарх ва сифат нисбати ҳамда логистиканинг мослашувчанлиги туфайли фойда кўрмоқда.
Бунга жавобан Тошкент Ироқнинг энергия ресурсларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлади. Импорт ҳажми ҳозирча кам бўлса-да, ёқилғи манбаларини диверсификация қилишнинг ўзи Ўзбекистоннинг жадал саноатлашуви шароитида муҳим аҳамиятга эга. Энергия истеъмоли ҳар йили ўсиб бораётган иқтисодиёт учун ташқи таъминот каналларини кенгайтириш стратегик хатарларни камайтиради.
Сиёсий ва ишбилармонлик инфратузилмаси яратилгандан кейингина ҳамкорликни фаоллаштириш мумкин бўлди. 2025-2026 йилларда тарихда илк бор кенг кўламли Ўзбекистон-Ироқ бизнес форумлари ўтказилди. Савдо вазири бошчилигидаги 150 га яқин Ироқ компаниялари Тошкент ва Самарқандга келди.
Форумлар энди расмиятчилик бўлмай қолди. Улар шартномалар имзолаш, сертификатлаш, логистика ва қўшма корхоналар ташкил этиш масалаларини муҳокама қилиш учун платформага айланди. Шу билан бирга, дипломатия фаоллашди: Ўзбекистоннинг Ироқдаги янги элчиси тайинланди, идоралараро мулоқотнинг доимий каналлари яратилди.
"Яшил йўлаклар" - божхона тартиб-таомилларини соддалаштириш, сертификатларни тан олиш, кичик ва ўрта бизнес учун тўсиқларни камайтиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Айнан институционал муҳит сиёсий баёнотларни ҳақиқий келишувларга айлантиради.
Заиф нуқта ва стратегик имконият
Асосий чеклов логистика бўлиб қолмоқда. Ўзбекистон ва Ироқ ўртасида бир неча давлатлар орқали транзитсиз тўғридан-тўғри қуруқлик йўли мавжуд эмас. Бу етказиб бериш нархини оширади ва Туркия, Эрон ва Кавказ давлатлари билан мувофиқлаштиришни талаб қилади.
Бироқ бу ерда салоҳият ҳам яширинган. Эрон ва Каспий орқали транспорт йўлакларини ривожлантириш Тошкентга Яқин Шарқ логистикасига бирлашиш имконини беради. Истиқболда Ўзбекистон Ироққа нафақат бозорнинг ўзига, балки кенгроқ Яқин Шарқ минтақасига чиқиш йўли сифатида қарайди.
Ўзбекистон учун Ироқ шунчаки савдо шериги эмас, балки "жанубий дарча" стратегиясининг элементидир. Тошкент ташқи сиёсатни босқичма-босқич диверсификация қилмоқда, бир йўналишга боғлиқликни камайтирмоқда.
Бағдод озиқ-овқат, қурилиш материаллари ва саноат маҳсулотларига бўлган талаб барқарор юқори бўлган араб дунёсига кириш нуқтасига айланмоқда. Шу билан бирга, Ўзбекистон минтақадаги кўпроқ зиддиятли ҳудудлар билан муносабатларда мавжуд бўлган сиёсий хавфларни ўз зиммасига олмайди.
Ироқнинг ресурс салоҳияти
Ироқ дунёдаги энг йирик ресурс давлатларидан биридир. Нефть захиралари тахминан 145 миллиард баррелни, қазиб олиш эса кунига тахминан 4,5 миллион баррельни ташкил этади. Газ ресурслари 3,7 триллион куб метрдан ортиқ бўлиб, уларнинг катта қисми ҳали хўжалик оборотига жалб қилинмаган.
Ироқ нефтдан ташқари фосфатлар, олтингугурт, кварц қумлари, темир ва рангли металларнинг улкан захираларига эга. Мамлакат табиий бойликларининг умумий баҳоси 16 триллион доллардан ошади.
Ўзбекистон учун бу нафақат импорт манбаи, балки технологик ва сармоявий ҳамкорлик майдони: агротехнологиялар, қайта ишлаш, муҳандислик ечимлари, қурилиш, хизмат кўрсатиш.
Қишлоқ хўжалиги алоҳида ўрин тутади. Ироқ Тигр ва Евфрат дарёларининг унумдор ерларига эга, аммо инфратузилманинг таназзулга учраши ва замонавий агротехнологияларнинг етишмаслиги билан тўқнаш келмоқда.
Ўзбекистон нафақат маҳсулот, балки тупроқ таҳлили, уруғчилик, дон ва дуккакли экинлар етиштириш, томчилатиб суғориш каби технологияларни ҳам таклиф этмоқда. Форумлар доирасида ўзбекистонлик мутахассисларни Бағдодга юбориш ва қўшма лойиҳаларни ишга тушириш масалалари муҳокама қилинмоқда.
Шундай қилиб, Тошкент "товар сотди" моделидан "технология сотди" моделига ўтмоқда, бу эса шерикликнинг стратегик қийматини сезиларли даражада оширади.
Нега айнан ҳозир?
Бир вақтнинг ўзида бир нечта омиллар тўғри келди: Ўзбекистон саноатининг ўсиши, Ироқнинг барқарорлашуви, савдо йўналишларининг глобал қайта қурилиши ва Тошкентнинг очиқлик сиёсати.
Ўзбекистон экспортга йўналтирилган иқтисодиётга айланиши керак, Ироққа эса етказиб берувчилар ва технологиялар керак. Бу қизиқишлар бир вақтга тўғри келди. Тошкент янги бозорлар, янги йўналишлар ва янги ўсиш нуқталарини изламоқда. Шу нуқтаи назардан, Ироқ бир вақтнинг ўзида ҳам бозор, ҳам марказ, ҳам ривожланиш бўйича ҳамкор ҳисобланади.
Агар ҳозирги савдо суръати инвестициялар ва қўшма ишлаб чиқаришлар билан тўлдирилса, Ўзбекистон ва Ироқ ҳамкорлиги тажриба босқичидан барқарор стратегик шериклик босқичига ўтиши мумкин. Стандартларни уйғунлаштириш Ироқ бозорини ўзбек кичик ва ўрта бизнеси учун қулай қилишга қаратилган.
Изоҳлар мавжуд емас