Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Ўзбек шоири, драматурги ва маърифатпарвари Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий номи жадидчилик ҳаракати ҳамда совет даври тарихига оид мунозараларда алоҳида ўрин тутади. Унинг ижоди ва жамоат фаолияти совет даврида кенг эътироф этилган бўлса-да, Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейин шоирнинг айрим қарашлари ва фаолиятига нисбатан танқидий муносабат ҳам шаклланди.
Турли йилларда Ҳамза номи айрим жамоат объектлари ва маъмурий-ҳудудий бирликлар номидан олиб ташланди. Шу билан бирга, адабиётшунослар ва тадқиқотчилар унинг ўзбек адабиёти, маърифатпарварлик ва театр ривожига қўшган ҳиссаси, шунингдек, меросининг совет мафкураси таъсирида талқин қилиниши масалаларини муҳокама қилишда давом этди.
Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий фаолиятига берилган баҳолар нега вақт ўтиши билан ўзгарди? Унинг образи совет маданиятида қандай шакллантирилди? Бугунги кунда ижоди қай даражада ўрганилмоқда? Бу саволлар ҳануз илмий ва жамоатчилик муҳокамаларининг бир қисми бўлиб қолмоқда.
Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий қандай вафот этгани ҳам ҳар доим баҳсли
1928 йилда Ҳамза Шоҳимардонга юборилган. У ерда мактаблар, маориф ишлари ва хотин-қизларнинг жамиятдаги ўрни билан боғлиқ масалалар билан шуғулланган. Бу даврда у моддий ва маиший қийинчиликларни ҳам бошдан кечирган.
1929 йил 18 мартда Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий Шоҳимардонда, Ҳазрати Али мақбараси яқинида ҳалок бўлган.
Унинг ўлими билан боғлиқ ҳолатлар ва воқеада турли гуруҳларнинг иштироки кейинчалик турлича талқин қилинган.
Кенг тарқалган қарашлардан бирига кўра, шоир ўз фаолиятига қарши чиққан диний мутаассиблар томонидан ўлдирилган. Бироқ ёзувчи Набижон Боқий бу воқеани ташкил этишда диндорларнинг иштироки борлиги ҳақидаги фикрни шубҳа остига олган.
Унинг таъкидлашича, жиноятни содир этган шахслар билан воқеадан кейин жазоланган кишилар бир гуруҳга мансуб бўлмаган бўлиши мумкин. Боқийнинг фикрича, Ҳамзанинг ўлимидан кейин юз берган воқеалар диндорларни таъқиб қилиш учун ҳам ишлатилган. Шу тариқа, тадқиқотчи эътиборни нафақат шоирнинг ўлими сабабларига, балки ушбу воқеанинг кейинги сиёсий оқибатларига ҳам қаратган.
Совет даврида Ҳамзанинг ўлими унинг ҳаёти ҳақидаги расмий талқиннинг муҳим қисмига айланди. У диний консерватизмга қарши чиққан ва ижтимоий ўзгаришларни қўллаб-қувватлаган шахс сифатида тасвирланди. Бунда унинг жадидчилик ҳаракати билан алоқалари ва инқилобдан олдинги маърифатпарварлик фаолияти кўпинча иккинчи ўринга тушиб қолди.
Совет мафкураси бошқа ўзбек маданият намояндаларига берилган баҳоларга ҳам таъсир кўрсатди. Миллий ҳаракатнинг айрим вакиллари улуғланган бўлса, бошқалари янги тузумга қарши кучлар сифатида талқин қилинди. Ҳамза мероси ҳам шу жараённинг бир қисмига айланди.
"Оловли йўллар" фильми Ҳамза образини қандай шакллантирди?
Ҳамза ҳақидаги оммавий тасаввурлар шаклланишида совет даврида суратга олинган, режиссёр Шуҳрат Аббосов ишлаган "Оловли йўллар" кўп қисмли фильми муҳим ўрин тутди.
Кейинчалик режиссёрнинг ўзи ҳам ижодига мафкура таъсир қилганини тан олган. У 2011 йил январь ойида Kun.uz нашрига берган интервьюсида "Оловли йўллар" ва "Отамдан қолган далалар" фильмлари ўртасидаги ғоявий фарқ ҳақида берилган саволга жавоб қайтарган.
Журналист биринчи фильмда жадидлар ва миллий озодлик ҳаракати вакиллари асосан совет ҳокимиятига қарши кучлар сифатида тасвирланганини, иккинчи фильмда эса тарихий воқеалар бошқача талқин қилинганини таъкидлаган.
Шуҳрат Аббосов совет даврида ўзи ҳам расмий мафкурага ишонганини, Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейин эса аввалги қарашларини қайта кўриб чиққанини айтган. Унинг сўзларига кўра, тарихий воқеалар талқинининг ўзгариши илгари суратга олган фильмларига ҳам бошқача баҳо беришга ундаган.
Режиссёрнинг ушбу фикрлари сиёсий ўзгаришлар совет кинематографияси меросини қайта англашга қандай таъсир қилганини кўрсатади.
Олимлар Ҳамза ҳақида қандай фикр билдирган?
Ҳамзанинг ўзбек адабиёти тарихидаги ўрни олимлар ва адабиётшунослар томонидан турли суҳбат ва мақолаларда муҳокама қилинган.
Ёзувчи ва тадқиқотчи Набижон Боқий Ishonch.uz нашрига берган интервьюсида "Халқ сўзи" газетасида Мустақиллик байрами арафасида чоп этилган мақола ҳақида сўзлаган. Унинг айтишича, материалда Ҳамза фаолиятига нисбатан ўзи асоссиз деб ҳисоблаган салбий баҳолар берилган.
Боқийнинг таъкидлашича, у ушбу мақолага жавобан ўз материалини тайёрлаган, бироқ дастлаб мурожаат қилган ташкилотида уни чоп этишга эриша олмаган. Кейинчалик мақола бошқа нашрларда эълон қилинган ва жамоатчилик эътиборини тортган.
Тадқиқотчининг фикрича, ушбу воқеа мустақилликдан кейинги даврда Ҳамза меросига қандай баҳо бериш кераклиги ҳақидаги мунозараларнинг бир қисми бўлган.
Педагогика фанлари доктори, профессор Қозоқбой Йўлдошев ҳам шу нашрга берган интервьюсида Ҳамзага муносабат турли тарихий даврларда ўзгариб келганини таъкидлаган. Унинг фикрича, шоир фаолиятига берилган баҳолар кўп жиҳатдан раҳбариятнинг қарашлари ҳамда айрим тарихчи ва адабиётшуносларнинг талқинларига боғлиқ бўлган.
Йўлдошев Ҳамза ижоди мактаблар, олий таълим муассасалари ва илмий тадқиқотларда етарлича ўрганилмаётганини қайд этган. Унинг фикрича, шоир асарларини чуқурроқ таҳлил қилиш унга фақат мафкуравий баҳолар орқали эмас, балки ижодий мероси асосида ёндашиш имконини беради.
Филология фанлари номзоди, доцент Шермухаммад Омонов ҳам Ўзбекистон Миллий ахборот агентлигига берган интервьюсида Ҳамза меросига муносабатдаги зиддиятлар ҳақида фикр билдирган. Унинг таъкидлашича, жадид намояндалари санаб ўтилганда Ҳамза номи баъзан рўйхатдан тушиб қолади. Ваҳоланки, адабиётшунос Озод Шарафиддинов "Истибдод қурбони ёхуд ўзлигидан маҳрум этилган шоир " мақоласида Ҳамзани Абдулла Қодирий, Чўлпон, Маҳмудхўжа Беҳбудий ва Абдурауф Фитрат билан бир қаторда кўриб чиқишга лойиқ ижодкор сифатида баҳолаган.
Омонов Ҳамзанинг диний қарашлари ва хотин-қизлар масаласига муносабати билан боғлиқ саволлар ҳам кўп учрашини айтган. У шоирни атеист сифатида таърифлашга доир қарашларнинг асосланганлигини қайта кўриб чиқиш зарурлигини таъкидлаган.
Тадқиқотчининг сўзларига кўра, Ҳамза 1912–1914 йилларда, тахминан 22–23 ёшида, ҳаж сафарига отланган. Омонов ушбу биографик маълумотни шоирнинг диний қарашларини ўрганишда ҳисобга олиш кераклигини қайд этган. Бироқ ҳаж сафарини амалга оширгани шоирнинг бутун умри давомида диний масалаларга муносабати қандай бўлганини тўлиқ аниқлаш учун ўз-ўзидан етарли далил бўла олмайди.
Омонов Ҳамза асарларининг совет даврида чоп этилиш сифатига ҳам танқидий ёндашган. Унинг таъкидлашича, шоир асарлари турли ҳажмдаги тўпламларда қайта-қайта нашр қилинган бўлса-да, барча нашрлар ҳам зарур илмий талабларга жавоб бермаган. Айрим нашр лойиҳалари эса мустақилликдан кейин якунланмай қолган.
Ҳамза номи нега айрим объектлардан олиб ташланган?
Ҳамза меросига муносабат масаласи унинг номи берилган айрим объектларнинг қайта номланиши билан ҳам боғланади.
Жумладан, 1977 йилда очилган Тошкент метрополитенининг "Ҳамза " бекати 2015 йилда "Новза " деб ўзгартирилган. Ҳамза номи билан аталган Ўзбек академик драма театри 2001 йилда Ўзбек миллий академик драма театри деб қайта номланган. 2012 йилда Ҳамза шаҳри Тинчлик номини олган, 2014 йилда эса Тошкентдаги Ҳамза тумани Яшнобод тумани деб ўзгартирилган.
Бу ўзгаришлар турли йилларда ва турли турдаги объектларга нисбатан амалга оширилган. Шу сабабли уларни автоматик равишда ягона сиёсатнинг натижаси деб ҳисоблаш ёки шоир ижодига берилган расмий баҳо ўзгарганининг етарли далили сифатида келтириш тўғри бўлмайди.
Ҳар бир қайта номлаш сабабларини аниқлаш учун тегишли қарорлар ва расмий изоҳларни ўрганиш керак. Бундай манбаларсиз номларнинг ўзгартирилиши билан Ҳамза атрофидаги жамоатчилик мунозаралари ўртасидаги боғлиқлик тахмин даражасида қолади.
Газетадаги мақола ва жамоатчилик муҳокамаси
Ҳамза мероси билан боғлиқ баҳсларга 2014 йил 23 августда "Халқ сўзи" газетасида чоп этилган мақола ҳам сабаб бўлган.
Мақолада Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий номининг Тошкент туманларидан бирига берилиши танқид қилинган. Муаллиф шоирни совет ҳокимияти ўрнатилгандан кейин унинг мафкуравий курашида иштирок этган шахс сифатида тавсифлаган. Шунингдек, вафотидан кейин унинг ўзбек совет адабиёти ва маданиятининг асосчиси сифатида улуғланиши бўрттирилган баҳо сифатида кўрсатилган. Мақолада Ҳамзанинг шахсий ҳаёти, жумладан, никоҳлари ва оилавий муносабатлари ҳам тилга олинган.
Бундай ёндашув шоирнинг адабий ва маърифатпарварлик меросидан кўра, унинг сиёсий қарашлари ва шахсий ҳаётига кўпроқ эътибор қаратган. Бироқ мақола муаллифининг танқидий фикрларини тарихий фактлар ва мустақил тадқиқотлар асосида чиқарилган хулосалардан фарқлаш зарур.
Ушбу мақоланинг чоп этилиши 2010-йилларнинг ўрталарига келиб Ўзбекистонда совет даври маданият намояндаларига берилган аввалги баҳоларни қайта кўриб чиқиш масаласи жамоатчилик муҳокамасида бўлганини кўрсатади.
Изоҳлар мавжуд емас