Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Пойтахтда ҳаво сифати 14 октябрь кечқурун яна ёмонлашиши мумкин. Экологлар буни шамолнинг сустлиги ва ҳарорат инверсияси билан изоҳламоқда. Аммо муаммо фақат об-ҳавода эмас: зарарли заррачаларни ҳавога чиқарадиган манбалар сақланиб қолса, шамолсиз тунлар ифлосланишни янада сезиларли қилади.
Миллий экология ва иқлим ўзгариши қўмитаси маълумотига кўра, 14 октябрь куни соат 20:00 дан 23:00 гача Тошкентда ҳаво сифати индекси — AQI 100–150 оралиғида бўлиши мумкин. Энг юқори кўрсаткичлар соат 22:00–23:00 оралиғида пойтахтнинг шимолий ва ғарбий қисмларида кутилаётгани билдирилган. Бу халқаро AQI таснифи бўйича ҳаво сезгир аҳоли гуруҳлари учун зарарли бўлиши мумкинлигини англатади.
Одатда ер юзаси яқинидаги ҳаво исиб, юқорига кўтарилади ва атмосферадаги ҳаво алмашинувига ёрдам беради. Аммо ҳарорат инверсияси вақтида ерга яқин ҳаво қатлами совуқ, унинг устидаги қатлам эса нисбатан илиқ бўлиб қолади. Натижада ҳавонинг юқорига кўтарилиши чекланади ва ифлослантирувчи заррачалар ер юзасига яқин қатламда тўпланиши мумкин.
Бу жараён шамол тезлиги паст бўлганда янада кучаяди. Ҳаво ҳаракати сусайса, автомобиллар, иситиш тизимлари ва бошқа манбалардан чиққан майда заррачалар тарқалиб кетиши қийинлашади.
Экология қўмитасининг аввалги изоҳларида ҳам Тошкентда тунги ҳарорат инверсияси ва кучсиз шамол майда заррачаларнинг тўпланишига сабаб бўлиши мумкинлиги қайд этилган.
Демак, кечаси ҳаво сифати ёмонлашиши ҳар доим ҳам шу пайтда чиқиндилар кескин кўпайганини англатмайди. Баъзан ифлослантирувчи моддаларнинг тарқалиши чекланиб, уларнинг ҳаводаги концентрацияси ортишига шароит юзага келади.
Тошкент ҳавосини нима ифлослантирмоқда?
Жаҳон банкининг Тошкент ҳавоси сифатини баҳолашга бағишланган тадқиқотига кўра, майда PM2.5 заррачалари ифлосланишининг инсон фаолияти билан боғлиқ асосий манбалари орасида иситиш тизимлари, транспорт ва саноат бор. Тадқиқотда иситиш ҳиссаси 28 фоиз, транспортники 16 фоиз, саноатники эса 13 фоиз деб баҳоланган. Ёзда эса шамол кўтарадиган чанг каби ташқи манбаларнинг улуши сезиларли бўлиши мумкин.
Бу рақамларни 14 октябрь кечасига тўғридан-тўғри татбиқ этиб бўлмайди: улар муайян бир кечанинг эмас, тадқиқотда баҳоланган ифлосланиш манбаларининг умумий улушини кўрсатади. Бироқ улар муаммони фақат шамол ёки инверсия билан тушунтириб бўлмаслигини кўрсатади.
Иситиш мавсуми яқинлашган сари биноларни иситишга бўлган эҳтиёж ортади. Транспорт эса йил давомида ифлосланиш манбаларидан бири бўлиб қолади. Қуруқ об-ҳавода қурилиш майдонлари ва йўллардаги чанг ҳам ҳаводаги заррачалар миқдорига таъсир қилиши мумкин.
Шунинг учун ҳаво сифатини яхшилашда икки йўналиш муҳим: биринчиси — чиқиндиларни камайтириш, иккинчиси — ифлосланиш кучайиши мумкин бўлган метеорологик шароитларни олдиндан аниқлаб, аҳолини ўз вақтида огоҳлантириш.
AQI 100–150 нимани англатади?
AQI — ҳаво сифатини ифодаловчи индекс. Халқаро таснифда 100 дан юқори кўрсаткичлар сезгир аҳоли гуруҳлари учун хавф ортаётганини англатиши мумкин. 101–150 оралиғи, хусусан, болалар, кексалар, нафас олиш ёки юрак-қон томир касалликлари бўлган кишилар учун эҳтиёткорликни талаб қилади.
Шу билан бирга, AQI кўрсаткичини ҳаводаги муайян модданинг концентрацияси билан адаштирмаслик керак. Индекс ҳаво сифатини баҳолаш учун ишлатиладиган кўрсаткич бўлиб, унинг талқини қўлланилаётган стандарт ва ҳисоблаш тизимига боғлиқ.
Ифлосланиш даражаси ошган вақтда сезгир аҳоли гуруҳлари очиқ ҳавода узоқ қолишни ва оғир жисмоний машқларни чеклаши мақсадга мувофиқ. Агар кўчада юриш вақтида йўтал, нафас қисиши ёки бошқа нохуш аломатлар пайдо бўлса, очиқ ҳаводаги фаолиятни тўхтатиш ва зарур бўлса, тиббий ёрдамга мурожаат қилиш керак.
Муаммони ҳал қилиш учун фақат огоҳлантириш етарли эмас
Ҳаво сифати бўйича огоҳлантиришлар аҳоли саломатлигига бўлган хавфни камайтиришда муҳим. Бироқ улар ифлосланиш манбаларини бартараф этмайди. Бунинг учун транспорт ва иситиш тизимларидан чиқадиган зарарли моддаларни камайтириш, саноат корхоналарида экологик талабларга риоя этилишини назорат қилиш, қурилиш майдонлари ва йўлларда чанг кўтарилишининг олдини олиш зарур.
Бундан ташқари, аҳолига тақдим этиладиган маълумотларда фақат AQI рақамини эмас, ҳавода қайси заррачалар кўпайгани, уларнинг концентрацияси қанча экани, қайси ҳудудларда вазият оғирроқлиги ва кўрсаткичлар қачон пасайиши кутилаётганини ҳам тушунтириш муҳим.
Изоҳлар мавжуд емас