Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Ҳар бир харид учун кафолатланган 1 фоизлик кэшбэк ўрнига давлат автомобиль ёки қимматбаҳо таътилни ютиб олиш имкониятини таклиф қилса-чи? Яширин иқтисодиёт улушини қисқартириш, солиқ ва божхона маъмуриятчилигини такомиллаштириш, фискал таҳлил институти экспертлари айнан шундай сценарийни таклиф қилмоқда. Уларнинг фикрича, солиқ кэшбэки механизми ўзининг асосий вазифасини бажариб бўлди, аммо бугунги кунда бюджетга жуда қимматга тушмоқда ва аввалгидек самара бермаяпти. Экспертларни энг оммабоп солиқ механизмларидан бирига бўлган муносабатни қайта кўриб чиқишга нима мажбур қилди ва улар одатий кэшбэкни нимага алмаштиришни таклиф қилишмоқда? Мақолада ўқинг.
Кэшбэк қандай пайдо бўлди ва нима учун у кутилган натижани берди?
Экспертлар нима учун амалдаги тизимни қайта кўриб чиқишни таклиф қилаётганини тушуниш учун унинг пайдо бўлиш вақтига қайтиш керак.
Харид қийматидан 1 фоизини қайтариш механизми 2022 йилда онлайн назорат-касса машиналари, электрон ҳисоб-варақ-фактуралар, товарларни рақамли маркировкалаш ва солиқ маъмуриятчилигини рақамлаштиришнинг бошқа воситалари жорий этилиши билан бир вақтда ишлай бошлаган. Унинг асосий вазифаси харидорларни фискал чекларни талаб қилишга ўргатиш ва шу орқали Яширин иқтисодиёт ҳажмини қисқартириш эди.
Институт баҳолашича, бу механизм ушбу вазифани бажарди. Солиқ кэшбэки аҳолида чек олиш одатини шакллантиришга ёрдам берди, фуқароларни жамоатчилик солиқ назоратига жалб қилди, чакана савдонинг шаффофлигини оширди ва реал вақт режимида келиб тушадиган солиқ ахборотлари ҳажмини сезиларли даражада кўпайтирган.
Бироқ, тадқиқот муаллифлари таъкидлаганидек, кэшбэк бошиданоқ харидорларни қўллаб-қувватлашнинг доимий чораси сифатида эмас, балки солиқ маданиятини шакллантиришнинг вақтинчалик воситаси сифатида режалаштирилган эди. Тўрт йил ичида вазият сезиларли даражада ўзгарди: онлайн-кассалар, электрон ҳисоб-варақ-фактуралар, товарларни рақамли маркировкалаш, катта ҳажмдаги маълумотларни (Big Data) таҳлил қилиш тизимлари ва сунъий интеллект технологиялари солиқ маъмуриятчилигининг ажралмас қисмига айланди. Экспертларнинг фикрича, бугунги кунда солиқ қонунчилигига риоя этилишини назорат қилиш тобора бевосита рақамли технологиялар ҳисобига таъминланиши мумкин, шунинг учун оммавий солиқ кэшбэки тўловларини аввалги шаклда сақлаб қолиш зарурати қайта баҳолашни талаб этмоқда.
Нима учун бу масала айнан ҳозир кун тартибига чиқди?
Тадқиқот муаллифларининг асосий важ-далили — бюджет харажатларининг кескин ортиб бораётганидадир. Уларнинг фикрича, давлат солиқ кэшбэкига тобора кўпроқ маблағ сарфламоқда, ваҳоланки бу механизмнинг самараси бир неча йил олдингидек сезиларли эмас.
Агар 2022 йилда тўловлар учун 820 миллиард сўм йўналтирилган бўлса, 2026 йилда, институтнинг январь–май ойларидаги ҳақиқий маълумотларга асосланган прогнозига кўра, харажатлар 1,8 триллион сўмдан ошиши мумкин. Тaққослаш учун муаллифлар бошқа кўрсаткични келтирадилар: жорий йилги давлат бюджетида мактабгача таълим муассасаларини қуриш учун 900 миллиард сўм, яъни деярли икки баравар кам маблағ кўзда тутилган.
Шу билан бирга, экспертларнинг фикрича, харажатларнинг ортиши эндиликда солиқ тушумларининг шунга мутаносиб равишда ўсиши билан кечмаяпти. Механизмнинг самарадорлигини баҳолаш учун улар бюджет тўловлари ҳажмини айланмадан олинадиган солиқ тушумлари динамикаси билан солиштириб чиққанлар.
Айланмадан олинадиган солиқ тушумлари ҳақиқатан ҳам ўсишда давом этмоқда — 2021 йилдаги 1,65 триллион сўмдан 2025 йилда 3,07 триллион сўмгача. Аммо бу ўсиш суръатлари онлайн-кассалар жорий этилганидан кейинги дастлабки йилларга нисбатан секин-аста секинлашмоқда. Шундан келиб чиқиб, тадқиқот муаллифлари оммавий солиқ кэшбэкига харажатларни янада ошириш эндиликда солиқ маъмуриятчилиги учун аввалгидек самарани таъминламайди, деган хулосага келишмоқда.
Кэшбэкдан энг кўп ким фойда кўрмоқда?
Институт экспертлари эътибор қаратган яна бир масала — солиқ кэшбэки учун ажратилаётган бюджет маблағларининг асосий олувчиси охир-оқибат ким бўлаётганидир. Бунинг учун институт энг йирик савдо тармоқлари ўртасидаги тўловлар тақсимотини таҳлил қилиб чиққан.
2026 йилнинг май ойида харидорларга 146,6 миллиард сўмлик солиқ кэшбэки ҳисобланган. Шу билан бирга, жами сумманинг 10,7 фоизи бор-yoʻғи ўнта энг йирик савдо бренди ҳиссасига тўғри келган. Тўловларнинг энг катта қисми Korzinka тармоғидаги харидлар билан боғлиқ бўлди — деярли 6,9 миллионта чек ва 9,4 миллиард сўм кэшбэк, ёки бир ойлик умумий ҳажмнинг 6,4 фоизи. Биринчи ўнликка, шунингдек, Olma, Havas ва Makro супермаркетлар тармоқлари, Safia қандолатчилик тармоғи, KFC, Evos ва Cheese Day тез орар таомланиш тармоқлари, UNG Petro ёнилғи қуйиш шохобчалари тармоғи ҳамда Намангандаги Afsonalar vodiysi оилавий кўнгилочар парки кирган.
Тадқиқот муаллифларининг ҳисоблашича, тўловларнинг бундай тузилмаси амалдаги моделнинг самарадорлиги пасайганидан далолат беради. Уларнинг фикрича, йирик савдо тармоқлари солиқ кэшбэксиз ҳам ҳуқуқий майдонда ишлайди, онлайн-кассалардан фойдаланади ва харидорларга фискал чеклар беради. Натижада, бюджет маблағларининг салмоқли қисми амалда усиз ҳам шаффоф бўладиган операцияларга йўналтирилмоқда.
Кэшбэк ўрнига нима таклиф қилинмоқда?
Таҳлилчилар амалдаги механизм нафақат тобора кўпроқ бюджет харажатларини талаб қилаётгани, балки суиистеъмолликлар учун имкониятлар яратаётганини таъкидламоқда. Хусусан, улар касса чеклари фақат солиқ кэшбэкини олиш мақсадида, товар ҳақиқатда сотилмасдан расмийлаштириладиган ҳолатларни кўрсатиб ўтишган.
Мукофот деярли ҳар бир рўйхатдан ўтказилган чек учун ҳисобланадиган ҳозирги модел ўрнига, экспертлар янада манзилли рағбатлантириш тизимига ўтишни таклиф қилмоқда. Уларнинг фикрича, давлат харидорларни фақат тушумни яшириш хавфи энг юқори бўлиб қолаётган соҳаларда — энг аввало, кичик дўконлар ва умумий овқатланиш муассасаларида рағбатлантириши керак.
Муқобил вариант сифатида, шундай корхоналар чекларини рўйхатдан ўтказган харидорлар ўртасида давлат лотереяларини ўтказиш таклиф этилмоқда. Мукофот жамғармасига автомобиллар, сайёҳлик йўлланмалари ва қиймати беш миллион сўмдан ошадиган бошқа қимматбаҳо совғалар киритилиши мумкин. Институт ҳисоб-китобларига кўра, бу мақсадлар учун йилига 100 миллиард сўмгача маблағ талаб қилинади, бу эса оммавий солиқ кэшбэкига кетаётган ҳозирги харажатлардан деярли 20 баравар камдир.
Шу билан бирга, муаллифлар гап фақат 1 фоизлик солиқ кэшбэки механизмини қайта кўриб чиқиш ҳақида кетаётганини алоҳида таъкидламоқда. Ижтимоий реестрга киритилган фуқаролар учун ижтимоий аҳамиятга эга товарларни харид қилишда 12 фоизлик ҚҚСни (НДС) қайтариб бериш тартибини сақлаб қолиш таклиф этилмоқда. Экспертларнинг фикрича, бу чора манзилли ижтимоий хусусиятга эга бўлиб, харидорларни касса чекларини талаб қилишга ундашга эмас, балки кам таъминланган фуқароларни қўллаб-қувватлашга қаратилган.
Тадқиқот муаллифларининг асосий важ-далили шундан иборатки, охирги йилларда солиқ маъмуриятчилиги тизимининг ўзи сезиларли даражада ўзгарди. Агар 2022 йилда давлатга инсофсиз сотувчиларни аниқлаш учун ҳақиқатан ҳам харидорларнинг ёрдами керак бўлган бўлса, бугунги кунда ушбу ишнинг салмоқли қисмини рақамли технологиялар бажаришга қодир.
Онлайн-кассалар, электрон ҳисоб-варақ-фактуралар, товарларни рақамли маркировкалаш, божхона органлари маълумотлари, шунингдек, катта ҳажмдаги маълумотларни (Big Data) таҳлил қилиш воситалари ва сунъий интеллект харидорларни пул тўловлари билан қўшимча рағбатлантириш заруратисиз, ахборотларни автоматик равишда солиштириш ва солиқ хавфларини аниқлаш имконини беради.
Электрон тижоратнинг жадал ўсиши ҳам алоҳида ўрин тутади. Анъанавий чакана савдодан фарқли ўлароқ, маркетплейслардаги ҳар бир харид тўлиқ рақамли из қолдиради ва электрон тўлов билан кузатиб борилади, бу эса бундай операцияларни бошиданоқ солиқ назорати учун шаффофроқ қилади.
Ўз позицияларини тасдиқлаш учун экспертлар халқаро тажрибага ҳавола келтиришмоқда. Уларнинг сўзларига кўра, Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ/ОЭСР) ва Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ/МВФ) чеклар учун пул мукофоти беришга эмас, балки хавфга йўналтирилган назоратга, автоматик маълумот алмашинувига ва солиқ маъмуриятчилигини янада рақамлаштиришга урғу беришни тавсия этади.
Шу тариқа, институт экспертлари солиқ кэшбэки ўз бошланғич вазифасини бажарди — чакана савдонинг бир қисмини «соя»дан чиқаришга ёрдам берди ва харидорларда фискал чекларни талаб қилиш одатини шакллантирди, деган хулосага келишмоқда. Эндиликда, тадқиқотчиларнинг фикрича, рақамли технологияларнинг ривожланиши назоратнинг янада аниқроқ ва кам харажат талаб қиладиган механизмларига ўтиш имконини беради.
Изоҳлар мавжуд емас