Загрузка
Загрузка
Амир Темур давридан мустақилликкача: Ўзбекистон ҳудудида байроқлар қандай ўзгарган?
Жамият

Амир Темур давридан мустақилликкача: Ўзбекистон ҳудудида байроқлар қандай ўзгарган?

60
Загрузка

Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz.  18 ноябрь — Ўзбекистон Республикаси Давлат байроғи қабул қилинган кун. 1991 йилнинг шу санасида мамлакатнинг мустақиллик рамзларидан бири қонун билан тасдиқланган. Бироқ бугунги байроқ тарихини фақат 1991 йилдан бошлаш тўғри бўлмайди. Ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида асрлар давомида турли давлатлар, сулолалар ва сиёсий тузилмалар мавжуд бўлган. Уларнинг ҳар бири ўз ҳокимиятини ифодаловчи байроқ, туғ ёки бошқа рамзлардан фойдаланган.

Бу тарих бир хил байроқнинг асрлар давомида ўзгариб бориши эмас. Аксинча, ҳудуддаги сиёсий тузумлар алмашиши билан давлат рамзлари ҳам ўзгарган. Қадимги даврларда ҳарбий туғлар ва ҳукмдорлик белгилари муҳим бўлган бўлса, кейинги асрларда сулолалар ва хонликларнинг рамзлари, XX асрда эса совет даврига хос байроқлар пайдо бўлди.

Қадимги давр: байроқлардан олдинги ҳарбий туғлар
Ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида қадимда Суғд, Хоразм, Бақтрия каби тарихий ўлкалар ва давлатлар мавжуд бўлган. Бу ҳудудларда ҳокимият, ҳарбий қўшин ва диний маросимларни ифодаловчи турли белгилардан фойдаланилган.



Масалан, Самарқанд яқинидаги Афросиёб ёдгорлигидан топилган VII асрга оид деворий суратларда турли мамлакатлардан келган элчилар, отлиқлар ва маросим иштирокчилари тасвирланган. Бу тасвирлар ўша даврдаги сиёсий алоқалар, кийим-кечак ва маросим маданиятини ўрганишда муҳим манба ҳисобланади. Аммо уларни муайян давлатнинг расмий байроғи деб аташ учун етарли асос йўқ.

Бу даврдаги ҳарбий туғлар ва рамзлар бугунги маънодаги давлат байроқларидан фарқ қилган. Улар кўпроқ қўшинни танитиш, ҳукмдорнинг мавқеини кўрсатиш ёки маросимларда давлат ҳокимиятини ифодалаш учун хизмат қилган.

Шу сабабли Суғд ёки Хоразмнинг қадимги байроғи айнан қандай кўринишда бўлгани ҳақида ишончли тасвирни келтириш қийин. Интернетда учрайдиган айрим рангли байроқлар эса тарихий далиллар асосида тиклангани ҳар доим ҳам исботланмаган.

Амир Темур давлати: кўк рангли байроқ

XIV асрда Амир Темур асос солган давлат Марказий Осиё тарихида муҳим ўрин тутган. Ўзбекистоннинг расмий манбаларида Амир Темур давлати байроғининг ранги кўк бўлгани қайд этилади. Бу ранг бугунги давлат байроғимиздаги мовий ранг билан тарихий боғлиқлик сифатида тилга олинади.


Бироқ Амир Темур давридаги байроқнинг аниқ шакли, унда қандай белгилар бўлгани ва унинг барча ҳарбий юришларда бир хил кўринишда ишлатилгани ҳақидаги маълумотларни эҳтиёткорлик билан бериш керак. Ҳозир интернетда учрайдиган учта доирали қора ёки кўк байроқ тасвирлари тарихий манбаларда бир хил даражада тасдиқланмаган.

Шунинг учун мақолада ишончли тасдиқланган маълумот — Амир Темур давлати байроғининг кўк рангда бўлгани — билан чекланиш маъқул.

Бухоро амирлиги: яшил мато, ой, юлдуз ва ёзувлар

Бухоро амирлиги даврига оид байроқлар ҳақидаги маълумотлар ҳам алоҳида эътиборга лойиқ. Энциклопедия ва вексиллология манбаларида амирнинг давлат рамзи сифатида фойдаланилган туғи яшил матодан иборат бўлгани, унда олтин рангдаги ёзувлар, очиқ кафт, ярим ой ва юлдуз тасвирлари акс этгани келтирилади. Байроқнинг четлари эса зарҳал ва қора нақшлар билан безатилган.



Ушбу рамзларнинг ҳар бири диний ва ҳокимиятга оид маъноларни ифодалаган. Хусусан, ёзувларда исломий эътиқодга оид иборалар ва ҳукмдорнинг мақомини билдирувчи сўзлар бўлган.

Шу билан бирга, бу тасвирни Бухоро амирлигининг барча даврлардаги ягона ва ўзгармас давлат байроғи деб кўрсатиш тўғри эмас. Тарихий манбаларда амирнинг шахсий туғи ва давлат байроғи тушунчалари баъзан бир-биридан фарқланади. Шу боис бу расмни амирлик давридаги ҳукмдорлик туғи сифатида бериш аниқроқ бўлади.

Хива хонлиги тарихий байроқ ҳақида

Хива хонлиги байроғи ҳақидаги маълумотлар Бухоро амирлигига нисбатан ҳам камроқ. "Flags of the World" ихтисослашган манбасида совет давридан олдинги Хива хонлиги байроғининг аниқ кўриниши маълум эмаслиги қайд этилган.


Шу билан бирга, Хива музейида 1917–1922 йиллардаги сиёсий беқарорлик даврида ишлатилган туғ сақланаётгани ҳақида маълумот бор. Бу даврда хонлик Россия таъсири остидаги сиёсий мақомдан чиқишга уринган, кейин эса Хоразм Халқ Совет Республикаси ташкил этилган.

Қўқон мухторияти: қизил ва кўк рангли байроқ

1917 йилда Россия империясидаги сиёсий ўзгаришлардан кейин Туркистонда ҳам мустақил бошқарув тузилмасини ташкил этишга уринишлар бошланди. 1917 йил ноябрь ойида Қўқонда Туркистон мухторияти эълон қилинди.


Унинг байроғи икки горизонтал рангдан — юқорида қизил, пастда тўқ кўк рангдан иборат бўлган. Марказида эса оқ ярим ой ва беш қиррали юлдуз тасвирланган. Бу байроқ Туркистон мухториятининг қисқа муддатли сиёсий тарихи билан боғлиқ. Мухторият 1918 йил февраль ойида большевиклар қўшинлари томонидан тугатилган.

Туркистон мухторияти тахминан 72 кун фаолият юритган бўлса-да, унинг байроғи минтақадаги миллий давлатчиликка интилиш тарихида муҳим рамзлардан бири бўлиб қолди.

Бухоро Халқ Совет Республикаси: яшил ва қизил ранглар

1920 йилда Бухоро амирлиги тугатилиб, Бухоро Халқ Совет Республикаси ташкил этилди. Янги сиёсий тузум билан бирга унинг байроғи ҳам ўзгарди.

1921 йилда қабул қилинган байроқнинг юқори қисми яшил, пастки қисми қизил рангда бўлган.

 


Унда ярим ой ва юлдуз, шунингдек, республика номини билдирувчи ҳарфлар жойлаштирилган. Кейинги ўзгаришларда юлдуз ичига ўроқ ва болға белгиси ҳам киритилган. Бу даврда байроқда анъанавий рамзлар билан совет мафкурасига хос белгилар бирлашган.


1923 йил октябрь ойида республика байроғида яна ўзгариш бўлиб, яшил фон қизил рангга алмаштирилган. 1924 йилда Бухоро республикаси тугатилиб, унинг ҳудудлари миллий-ҳудудий чегараланиш жараёнида бошқа совет республикалари таркибига киритилган.

Хоразм Халқ Совет Республикаси: ярим ой ва юлдузли байроқ

1920 йилда Хива хонлиги ўрнида Хоразм Халқ Совет Республикаси ташкил этилди. Унинг дастлабки байроғида қизил мато ва яшил бурчак қисми бўлган. Яшил майдонда сариқ ярим ой ва юлдуз тасвирланган.


Кейинги вариантларида байроқнинг бурчак қисмида ўроқ, белкурак ва пахта ўсимлиги каби белгилар ҳам пайдо бўлган. Бу ўзгаришлар янги сиёсий тузум ва иқтисодий мафкурани ифодалаган.

1923 йилда Хоразмнинг номи Хоразм Совет Социалистик Республикасига ўзгартирилди. Байроқда ҳам совет даврига хос ёзувлар ва белгилар пайдо бўлди.

Ўзбекистон ССР: қизил байроқ ва давлат номи

1924 йилда Марказий Осиёда миллий-ҳудудий чегараланиш ўтказилди. Натижада Ўзбекистон Совет Социалистик Республикаси ташкил этилди. 1925 йил 22 июлда республика байроғининг дастлабки варианти кўтарилгани қайд этилган.

Унинг асосий ранги қизил бўлиб, юқори чап қисмида ўзбек тилида араб ёзувида ва рус тилида республика номини билдирувчи ҳарфлар жойлаштирилган.

1926 йил январь ойида байроқдаги ёзувлар ўзгартирилиб, араб алифбоси ўрнига лотин ёзуви киритилган. Унда ўзбек, рус ва тожик тилларидаги қисқартмалар бўлган. 1931 йилда Тожикистон автоном республикаси Ўзбекистон таркибидан ажралиб чиққанидан кейин тожик тилидаги қисқартма олиб ташланган.



1930-йилларда ўзбек ёзувининг ўзгариши билан байроқдаги ёзувлар ҳам бир неча бор янгиланган. 1937 йилда эса республика номи тўлиқроқ шаклда акс эттирилган. 1941 йил январь ойида ўзбек ёзуви кирилл алифбосига ўтказилгани муносабати билан байроқдаги ёзувлар ҳам ўзгартирилган.

1952–1991 йиллар: кўк йўлли совет байроғи

1952 йил 29 августда Ўзбекистон ССРнинг янги байроғи тасдиқланди. У қизил матодан иборат бўлиб, ўртасидан ингичка оқ чизиқлар билан ажратилган мовий рангли йўл ўтган. Байроқнинг юқори чап қисмида эса ўроқ, болға ва беш қиррали юлдуз тасвирланган.


Бу байроқдаги қизил ранг совет мафкураси, ўроқ ва болға ишчилар ҳамда деҳқонлар иттифоқи, юлдуз эса коммунистик ғояларни ифодалаган. Мовий йўл осмон, оқ чизиқлар эса пахтачилик билан боғлиқ рамзий маъноларга эга бўлган.

Ушбу байроқ Ўзбекистон мустақилликка эришгунига қадар, яъни 1991 йил 18 ноябргача ишлатилган.

1991 йил 18 ноябрь: мустақил Ўзбекистоннинг янги байроғи
1991 йил 31 августда Ўзбекистон давлат мустақиллигини эълон қилди. Орадан кўп ўтмай, 18 ноябрь куни "Ўзбекистон Республикасининг Давлат байроғи тўғрисида"ги 407-XII-сон қонун қабул қилинди. Шу тариқа мустақил давлатнинг янги байроғи расман тасдиқланди.



Қонунга мувофиқ, давлат байроғи тўқ мовий, оқ ва тўқ яшил рангдаги учта тенг горизонтал йўлдан ташкил топган. Оқ йўлнинг икки четидан ингичка қизил чизиқлар ўтказилган. Юқоридаги мовий майдоннинг дастак томонида оқ ярим ой ва 12 та беш қиррали юлдуз жойлаштирилган.

Қонуннинг дастлабки таҳририда байроқнинг узунлиги 250 сантиметр, кенглиги 125 сантиметр этиб белгиланган. Ҳар бир асосий рангли йўлнинг кенглиги 40 сантиметр, қизил чизиқларнинг кенглиги эса 2,5 сантиметрни ташкил этади.

Байроқ ранглари ва рамзлари нимани англатади?


Ўзбекистон давлат байроғидаги ҳар бир ранг ва белги муайян маънони ифодалайди. Ҳукуматнинг давлат рамзлари ҳақидаги расмий маълумотида уларнинг маъноси қуйидагича изоҳланган:

  • Мовий ранг — осмон ва сув, ҳаёт манбаи. Шунингдек, у Амир Темур давлати байроғининг ранги билан тарихий боғлиқликни англатади.
  • Оқ ранг — тинчлик, поклик ва эзгу ниятлар рамзи. Халқимиздаги "оқ йўл" тилаги билан ҳам уйғун.
  • Яшил ранг — табиат, янги ҳаёт ва ҳосилдорлик рамзи.
  • Қизил чизиқлар — инсон танасида оқиб турган ҳаёт қувватини ифодалайди.
  • Ярим ой — тарихий анъаналар ва мустақилликка эришган янги давлат рамзи.
  • Ўн икки юлдуз — халқимизнинг тарихий анъаналари, қадимги тақвим ва ҳудуддаги астрономия илми ривожи билан боғлиқ.

Загрузка
Мақоладан таъсирланиш
Ёқади
0
Таҳсинга лойиқ
0
Хурсандчилик
0
Ҳайрон бўлмоқ
0
Тушкунлик
0
Хомушлик
0
Ҳафсаласи пир бўлмоқ
0
Ёқмайди
0

0 изоҳлар

  • Изоҳлар мавжуд емас

Рухсат олинг Шарҳлар қолдириш мумкин бўлиши учун.


Бошқа янгиликлар

Юклаш...