Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Қиз бола мактабни тугатиши билан уни розилигисиз турмушга беришади, аёл шифокорга бориш учун уйдан чиқишга қўрқади, пул ва телефон эса доимий назорат остида бўлади. Ўзбекистонда кўпчилик бундай ҳолатларни оилавий ҳаётнинг одатий қисми деб ҳисоблайди. Аслида эса бундай воқеалар оила ҳақидаги нотўғри тасаввурлар ортида яшириниб келаётган оилавий зўравонликнинг турли кўринишларини намоён этади.
Зўравонликка мойиллик тенденциясини қандай бартараф этиш ва тазйиқ ҳамда зўравонликдан жабрланганларга қандай ёрдам бериш мумкинлиги Тошкентда бўлиб ўтган "Аёллар хавфсизлиги ва эркинлиги: қўлланмадан амалиётга" лойиҳасининг якуний давра суҳбатида муҳокама қилинди.
Тадбир Латвиянинг MARTA маркази ва Фуқаролик ташаббусларини қўллаб-қувватлаш маркази томонидан ташкил этилди. Учрашувда давлат тузилмалари, жамоат ташкилотлари ва халқаро ҳамкорларнинг 40 га яқин вакили иштирок этди.
Иштирокчилар ҳудудларда амалга оширилган еттита кичик лойиҳа натижаларини сарҳисоб қилди. Batafsil.uz мухбири тадбирда иштирок этиб, мутахассисларнинг ҳикояларини тинглади.
Ҳаммаси қандай бошланган?
MARTA маркази вакили Илута Лаценинг айтишича, лойиҳа нафақат жамоат жойларида, балки уйда ҳам аёллар хавфсизлигини таъминлашга қаратилган. Ташкилот 2009 йилдан буён Ўзбекистондаги ҳамкасблари билан ҳамкорлик қилиб келмоқда. Унинг таъкидлашича, шу вақт ичида мамлакатда қонунчилик ўзгарди ва аёлларни қўллаб-қувватлаш хизматлари пайдо бўлди. Бироқ бунинг ўзи етарли эмас.
Унинг сўзларига кўра, аёлларнинг ўзлари ҳам зўравонликни аниқлай олишлари ва ёрдам сўраб қаерга мурожаат қилишни билишлари муҳим. Жабрланганлар билан ишлайдиган мутахассислар психологик зўравонликни оддий оилавий низолардан фарқлай олишлари, таҳдид, босим ва назоратни одатий ҳолат сифатида қабул қилмасликлари ҳам бирдек муҳим.
Шу сабабли, ҳудудлардаги ташаббусларни амалга оширишдан олдин иштирокчилар маҳаллий мутахассислар билан муаммони муҳокама қилди, Ўзбекистонда оила ҳақида кенг тарқалган қарашларни ҳисобга олди ва аҳоли учун ахборот материаллари ҳамда жабрланганларга ёрдам берувчилар учун услубий қўлланмани биргаликда тайёрлади.
Шундан сўнг, махсус тайёргарликдан ўтган ташкилотлар таклиф этилган ёндашувларни амалиётда синаб кўрди. Ишлар турли аудиториялар — аёллар, ўсмирлар, талабалар, эркаклар, ижтимоий хизматлар ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимлари билан олиб борилди.
"Нега у шунчаки кетиб қолмайди?"
Давра суҳбатининг асосий мавзуларидан бири ташқи томондан англаш қийин бўлган зўравонлик бўлди. Жисмоний тажовузни кўпчилик дарҳол пайқайди, аммо доимий тақиқлар, камситиш, яқинларидан ажратиб қўйиш, даромади ва телефонини назорат қилиш йиллар давомида одатий оилавий турмуш тарзининг бир қисми сифатида қабул қилиниши мумкин. Психологик, иқтисодий ва рақамли зўравонликка ҳатто унга дуч келаётганларнинг ўзлари ҳам ҳар доим ҳам тўғри баҳо бера олмайди.
Илута Лаце ҳокимият ва назорат механизми, шунингдек, таҳдид ва шафқатсиз муносабатдан кейин ярашиш даври келадиган зўравонлик цикли ҳақида эслатди. Шунинг учун "Нега у шунчаки кетиб қолмайди?" деган савол кўпинча нотўғри ёндашув бўлиб чиқади.
Зўравонлик содир этилаётган муҳитни тарк этиш айниқса хавфли вазиятга айланиши мумкин. Бундай ҳолатда аёлнинг хатти-ҳаракатини баҳолаш эмас, балки унга таҳдид солаётган хавф даражасини аниқлаш, хавфсиз ҳаракат режасини тузиш ва биргаликда ишлашга тайёр бир нечта хизматни жалб қилиш зарур.
Эксперт таъкидлаганидек, зўравонлик учун уни содир этган шахс жавобгар бўлади. Содир бўлган воқеани аёлнинг хулқ-атвори, характери ёки оилани сақлаб қолиш истаги билан изоҳлаб, масъулиятни унинг зиммасига юклаш мумкин эмас.
Шу билан бирга, мутахассис ўз имкониятлари чегарасини ҳам тушуниши муҳим. Чунки бир ҳолатда ҳуқуқий маслаҳат зарур бўлса, бошқасида тиббий ёрдам, ички ишлар органларининг аралашуви ёки ижтимоий ходимлар ҳамда "Инсон" марказлари кўмаги талаб этилиши мумкин.
Иштирокчилар маслаҳатчилар зиммасига тушадиган руҳий юклама масаласини ҳам алоҳида муҳокама қилди. Мутахассислар касбий қўллаб-қувватлаш ва ҳамкасблар билан ҳамкорликдан маҳрум бўлса, бошқаларнинг оғир ҳаётий ҳикояларини ҳар куни тинглаш уларнинг қисқа вақт ичида руҳий жиҳатдан толиқиб, касбий чарчашига олиб келиши мумкин.
"Буни бизнинг эркакларимизга ҳам тушунтиринг"
Ҳудудлардаги лойиҳалар вакиллари ўз тажрибалари билан ўртоқлашди. Масалан, Наманган вилоятининг Янги Наманган ва Давлатобод туманларида оилалар қизлари ҳали 8 ёки 9-синфда ўқиётган пайтда уларни фотиҳа қилишга келишиб олишлари маълум бўлди. Бунда кўпинча қизларнинг ўз фикри сўралмайди. Айрим ота-оналар учун қизининг кейинги таълим олиши устувор ҳисобланмайди. Уларнинг режаси бошқача: қиз мактабни тугатади ва кейин турмушга чиқади.
Бироқ маслаҳатлашувлар давомида қизлар бошқа мақсадлари борлигини айтди. Улар репетиторлар билан шуғулланиш, университетга кириш, касб эгаллаш ёки ўз бизнесини очишни хоҳлашган. Мутахассислар зўравонликдан ҳимояланиш ҳақидаги суҳбатни қиз боланинг ўз келажагини танлаш ҳуқуқидан ажратиб бўлмайди, деган хулосага келди. Агар таълим олиш ва турмуш қуриш ҳақидаги қарорларни бошқалар қабул қилса, иқтисодий қарамлик никоҳдан анча олдин шаклланади.
Аёлларнинг ўзлари лойиҳа аудиториясини кенгайтириш ва унга эрларини ҳам жалб қилишни таклиф этди. "Буни бизнинг эркакларимизга ҳам тушунтиринг", — дейишди улар.
Ташкилотчилар имомларни ҳам жалб қила бошлади ва оилалар билан қизларнинг таълим олиши, ишлаши ҳамда ўз даромадини мустақил тасарруф этиши имкониятларини муҳокама қилди. Давра суҳбати иштирокчиларидан бирининг айтишича, бу мавзулар жумладан, жума хутбаларида ҳам кўтарилган.
Шу билан бирга, мутахассислар аёллар ва қизларнинг мустақиллигини ошириш учун уларга амалий кўникмалар беришга ҳаракат қилди. Зўравонликни бошдан кечирган ёки хавф гуруҳида бўлган 150 нафар киши қандолатчилик ва миллий ҳунармандчилик курсларига жалб этилди. Ташкилотчилар маълумотига кўра, иштирокчиларнинг қарийб 30 фоизи кичик бизнес бошлашга ёки ўзини ўзи банд қилишга муваффақ бўлган.
Бу барча оилавий муаммоларни ҳал қилмайди, бироқ шахсий даромад инсонга қарор қабул қилишда кўпроқ эркинлик беради.
Бундан ташқари, 600 нафардан ортиқ мактаб ўқувчиси бўлган қизлар учун зўравонликнинг олдини олишга қаратилган семинарлар ўтказилди. Маърифий тадбирлар 750 нафар аҳолини қамраб олди, 400 нафардан ортиқ киши ҳуқуқий ва психологик маслаҳатлар олди, ахборот материаллари эса 2,5 минг нафар кишига тарқатилди.
Меъёрлар ҳақида тўғри тасаввурни шакллантириш
Зўравонлик инқирозга олиб келишидан олдин унинг олдини олишнинг яна бир усулини Самарқанддаги "Раҳмдиллик" ташкилоти танлади. У аввал ҳам шу йўналишда иш олиб борган. Янги босқич доирасида ташкилот ходимлари одатий аудитория доирасидан чиқиб, Пастдарғом ва Пахтачи туманларидаги мактабларга йўл олди.
Дастлаб улар ўқитувчилар ва мактаб психологлари билан ишлаб, гендер ҳақидаги тасаввурлар қандай шаклланишини тушунтирди ва зўравонлик масалаларини муҳокама қилди. Кейин педагоглар ўғил ва қиз болалар билан машғулотлар ўтказди. Юристлар жойларга бориб, маслаҳатлар берди, тайёрланган буклетлар эса болалар орқали ота-оналарга етказилди.
Бундай ёндашув жабрланган шахс шошилинч ёрдамга муҳтож бўлиб қолишидан олдин муаммо ҳақида гапириш имконини беради. Мактабда ёшлар оила қуришидан аввал ҳурмат, шахсий чегаралар ва мустақил қарор қабул қилиш ҳуқуқи ҳақида суҳбатлашиш мумкин.
Лойиҳа иштирокчилари таъкидлаганидек, вазифа болаларни жиноятлар рўйхати билан қўрқитиш эмас, балки уларга назорат қилиш, камситиш ва мажбурлашни одатий ҳолат деб қабул қилмасликни ўргатишдан иборат.
Бошқаларнинг ҳикоясида ўзини таниш
Қашқадарё вилоятидаги "Юксалиш" ахборот-маслаҳат ресурс маркази раҳбари Зулфия Ҳайдарова ёшларнинг зўравонлик шакллари ҳақида қанчалик кам маълумотга эга экани ҳақида сўзлаб берди. Унинг жамоаси бир вақтнинг ўзида саккизта олий таълим муассасаси билан ишлади. Ўрганиш натижалари шуни кўрсатдики, барча ёшлар ҳам бундай вазиятларда қаерга мурожаат қилиш ёки таниши билан шундай ҳолат содир бўлса, қандай ҳаракат қилиш кераклигини билмайди.
Тренинглар давомида иштирокчиларнинг айримлари ўзлари ҳам зўравонликка, жумладан, жинсий зўравонликка дуч келгани маълум бўлди. Машғулотларда талаба қизлар йиғлаган, баъзан эса аудиториядан чиқиб кетган. Чунки муҳокама пайтида эшитганлари уларга ўз бошидан кечирган воқеаларни эслатган.
Ёшлар ва оилалар билан ишлаш нафақат билимларни, балки аёлнинг жамиятдаги ўрни ҳақидаги одатий қарашларни ҳам ўзгартиришни талаб қилади. Сирдарё вилоятида ташкилотчилар ишни тенгсизликни оқлаш учун тез-тез ишлатиладиган стереотипларни фош этишдан бошлади. Улар орасида "Аёлнинг ўрни ошхонада" ва "Турмушга берилган қиз — кесилган нон" каби иборалар ҳам бор.
Лойиҳа вакилининг тушунтиришича, у тренингларда ва оддий суҳбатларда бундай ибораларни доимий равишда эшитган. Шу сабабли жамоа бундай учрашувларга одатда таклиф қилинмайдиган кишиларга мурожаат қилишга қарор қилди. Улар орасида ҳарбий хизматчилар, куч ишлатар тузилмалар ходимлари ва жазони ижро этиш муассасаларида сақланаётган эркаклар ҳам бор эди.
Зўравонлик ҳақидаги суҳбатлар — ош устида
Андижон вилоятидаги "Ҳамроҳ" ташкилоти зўравонлик ҳақида гапиришга эҳтиёткорлик билан ёндашиладиган муҳитда мулоқотни бошлашга ёрдам берган усулни танлади. Жамоа Андижон шаҳри, Олтинкўл ва Марҳамат туманларида иш олиб борди. Лойиҳа иштирокчиларининг кузатишларига кўра, оила ҳақидаги анъанавий қарашлар ва аёлларнинг қариндошларига қарамлиги зўравонликни очиқ муҳокама қилишга тўсқинлик қилган. Аҳолини семинарга таклиф қилиш осон бўлмаган: айримлар бундай суҳбатларни фойдасиз деб ҳисоблаган, бошқалар эса "гендер" сўзининг ўзига шубҳа билан қараган.
Фаоллар маҳаллалар учун одатий бўлган форматда — чой, ош ва маданий дастур билан учрашувлар ташкил эта бошлади. Суҳбатлар давомида оилавий тақиқлар, аёллар ҳуқуқлари ва баъзан мажбурлашни оқлаш учун ишлатиладиган диний талқинлар ҳақида сўз борди. Аста-секин, аввало, эркаклар, қайноталар ва бошқа катта ёшли қариндошлар билан мулоқот ўрнатишга эришилди. Учрашувларга ҳуқуқшунослар, диний жамоалар вакиллари ҳамда ўзаро айбловларсиз саволларга жавоб бера оладиган мутахассислар таклиф этилди.
Бу иш давомида ташкилотчилар ҳатто даволаниш учун ҳам уйдан чиқишга қўрққан бир аёлнинг ҳикоясидан хабар топди. Эри Россияга ишлаш учун кетишидан олдин унга: "Уйдан чиқсанг, уч марта талоқ қилинган ҳисобланасан", деган. Аёл эрининг оиласи билан бир уйда яшашда давом этган ва тақиқни бузишдан қўрққан. Касал бўлиб, тиббий ёрдамга муҳтож бўлганида ҳам ажрашишга олиб келишидан хавотирланиб, шифокорга боришдан бош тортган.
Давра суҳбатининг якуний қисмида иштирокчилар ҳуқуқий базани такомиллаштириш, зўравонлик содир этувчи шахслар билан ишлаш, идоралараро ҳамкорликда чора кўриш ва жамоат ташкилотларининг давлат тузилмалари билан ҳамкорлигини кучайтириш бўйича таклифларни муҳокама қилди.
Учрашувда юзлаб маслаҳатлар берилгани, минглаб ахборот материаллари тарқатилгани ва ўнлаб машғулотлар ўтказилгани ҳақида гапирилди. Аммо рақамлар ортида қайта-қайта ўхшаш саволлар пайдо бўлди: мактаб ўқувчиси бўлган қиз ўзига мажбуран уюштирилган фотиҳага қарши чиқа оладими? Аёл хавфли муносабатлардан чиқиб кета оладими? Бошидан кечирганларини айтишга журъат этган талаба қизга қулоқ солишадими?
Аёлга ҳуқуқлари борлигини айтишнинг ўзи етарли эмас. Энг муҳими, у шу ҳуқуқларидан амалда фойдалана олиши учун шароит яратиш керак.
Изоҳлар мавжуд емас