Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Ўзбекистонда озарбайжонлик тадбиркор Эмин Агаларовнинг Sea Breeze сайёҳлик мажмуасини қуриш лойиҳаси атрофида экологик ва ижтимоий можаро авж олмоқда. Чорвоқ соҳилида "яшил" ёндашув ва лойиҳанинг шаффофлиги ҳақида кўплаб чиқишларга қарамай, ижтимоий тармоқларда хавотир кучаймоқда. Курорт ҳақидаги ҳар бир пост остида фойдаланувчилар қурилишни тўхтатиш, очиқ тингловлар ўтказиш ва ҳатто сув омборини алоҳида қўриқланадиган ҳудуд сифатида консервация қилишни талаб қилишмоқда. Тармоқда, шунингдек, "#saveChorvoq хештеги пайдо бўлди ва унинг остида аҳоли ва экофаолларнинг сув ҳавзаси ва унинг экотизимини сақлаб қолишга чақирувчи юзлаб хабарлари жойлаштирилди.
Вазиятнинг кескинлашувига гувоҳларнинг хабарлари сабаб бўлган: уларнинг сўзларига кўра, қурилиш мўлжалланган жойда аллақачон ер қазиш ишлари бошланган. Шу билан бирга, экологик экспертиза ҳали якунланмаган, якуний лойиҳа эса расман тасдиқланмаган. Ҳозирча ҳеч бир тегишли идора бўлаётган воқеаларга изоҳ бермади. Шу билан бирга, Тошкент марказида Sea Breeze кўчмас мулк савдоси офиси очилди.
Мухбиримиз инвесторнинг ваъдалари ортида нима турганини ва нима учун экспертлар лойиҳани экотизим ва миллионлаб одамларнинг сув таъминоти учун потенциал хавфли деб аташини аниқлашга қарор қилди.
Нима учун ичимлик сув омбори оммавий туризм маскани эмас?
Эмин Агаларов Sea Breeze лойиҳасини оммавий ахборот воситаларида фаол тарғиб қилиб, лойиҳа экологик архитектура ва барқарор ривожланиш намунасига айланишини ваъда қилмоқда.
"Бутун қурилиш Экология вазирлиги, Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ва шаҳарсозлик қўмитаси назорати остида. Уларнинг рухсатисиз қурилиш мумкин эмас. Ҳар қандай бино тасдиқланган лойиҳа ва экологик талабларга аниқ жавоб бериши керак", - деганди у ўз интервьюларида.
Шунингдек, қурувчининг ишонтиришича, лойиҳа сув сатҳига таъсир қилмайди ва минтақада тўпланиб қолган экологик муаммоларни - рухсатсиз оқова сувлардан тортиб оқова сув йўқлигига қадар ҳал қилишга ёрдам беради. Унинг сўзларига кўра, инвестор келиши билан ободонлаштириш, кўкаламзорлаштириш ва утилизация қилиш бўйича тизимли ёндашув пайдо бўлади.
Бироқ, экология бўйича мутахассислар бу қадар оптимист эмас. Batafsil.uz мухбири профессор, "Эколог" жамоат бирлашмаси директори Наргис Қосимова билан суҳбатлашиб, бундай лойиҳа қандай хавф туғдириши мумкинлигини билиб олди.
Унинг сўзларига кўра, ичимлик суви таъминоти ва дарё оқимини тартибга солиш учун мўлжалланган сув омборида тижорат курортини жойлаштириш аксарият ҳолларда мақсадга мувофиқ эмас ва экологик жиҳатдан хавфли ҳисобланади.
"Курорт фаолияти деярли ҳар доим антропоген юкламанинг ошиши билан бирга келади. Булар маиший оқовалар, чиқиндилар, кимёвий моддалар - ювиш воситалари, қайиқлар учун ёқилғи ва бошқалардир. Буларнинг барчаси сув омборига тушиб, ичимлик суви сифатини ёмонлаштириши мумкин", - деди у.
Бундан ташқари, Қосимованинг сўзларига кўра, регуляторлик вазифасини бажарувчи сув ҳавзалари маълум бир сув режимига риоя қилишни талаб қилади. Фаол қурилиш эса бу режимни бузиши - қирғоқ зонаси ва рельефга аралашиши мумкин.
Ўзбекистон дунёдан нимани ўрганиши мумкин?
Кўпгина мамлакатларда, айниқса, Европа ва Шимолий Америкада ичимлик сув ҳавзаларининг санитария зоналари қаттиқ қўриқланади. У ерда ҳар қандай тижорат фаолияти - жумладан, туризм ва қурилиш тақиқланган ёки қаттиқ назорат қилинади.
"Агар курортга рухсат берилса, фақат бир қатор экологик талаблар бажарилгандагина. Улар орасида биоҳожатхоналар, чуқур тозалаш тизимларининг мавжудлиги, моторли қайиқларнинг тақиқланиши ва зич қурилишлар мавжуд. Бундай сув омборлари атрофида буфер зоналар ташкил этилади. Ўзбекистонда эса вазият аксинча - Чорвоқ зонаси тартибсиз, кўпинча қоидабузарликлар билан ўзлаштирилмоқда. Менимча, зудлик билан янги қурилишларга чекловлар киритиш керак", - дея таъкидлади Қосимова.
У барча меъёрларга расман риоя қилинган тақдирда ҳам, бундай объектларнинг экологик барқарорлиги шубҳа остида эканлигини эслатди. Арзимаган авария ёки носозлик жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин.
"Инсон омили, сизиб чиқиш, тизимдаги носозлик - ва ифлосланиш ичимлик сувига тушади. Микропластик, фосфатлар ёки оғир металлар каби баъзи моддалар йиллар давомида тўпланиб, экотизимни секин, аммо қайтариб бўлмайдиган даражада бузади", - деди у.
Бу қурилиш табиат учун қандай аҳамиятга эга?
Мутахассиснинг сўзларига кўра, иқлим ўзгариши шароитида қирғоқбўйи ҳудудини ўзлаштириш эрозия, лойқа босиши ва биологик хилма-хилликнинг йўқолиши хавфини туғдиради. Айниқса, табиий ўсимликлар кўкаламзорлаштириш мақсадида қирқиб ташланадиган жойлар заиф ҳисобланади.
"Соҳил ўсимликлари - бу табиий фильтр. Уларнинг йўқотилиши тупроқнинг ифлосланишни ушлаб қолиш ва намликни ушлаб туриш қобилиятини пасайтиради. Биз шунчаки ландшафт ўзгаришларини эмас, балки бутун экотизимнинг ўзгаришини олмоқдамиз", - деди Қосимова.
Бундан ташқари, қурилиш маҳаллий ҳайвонларнинг яшаш муҳитига таъсир қилади. Герпетолог Тимур Абдурауповнинг кузатишича, Чорвоқ ҳудудида камёб эндемик амфибия ва рептилиялар яшайди.
"Агар қурилиш шу тарзда давом этса, бу турлар бутунлай йўқ бўлиб кетиши мумкин", - дея огоҳлантирди мутахассис.
Унинг сўзларига кўра, Экология вазирлиги томонидан Озарбайжон "Sea Breeze" компаниясига уюштирилган пресс-тур давомида Агаларов Ўзбекистон ҳудудини кўкаламзорлаштириш, жумладан, совуққа чидамли пальмалардан фойдаланиш режалари ҳақида гапирган. 200 таси аллақачон сотиб олинган. Унинг таъкидлашича, буларнинг барчаси табиат манфаати учун қилинмоқда.
"Умид қиламанки, шундай бўлади", - дея хулоса қилди эксперт. Бироқ, унинг фикрича, девелопернинг биргина истаги етарли эмас - давлат назорати ва аниқ регламентлар зарур.
Инвестор нималар ваъда қилмоқда?
Агаларовнинг таъкидлашича, Sea Breeze тоғлар ёки сув бўйидаги ҳар қандай ландшафтга мослаша оладиган универсал моделга айланади. Ғоя Ўзбекистонга боғланмаган, аммо айнан Чорвоқ мамлакат раҳбарияти тавсиясига кўра танланган.
"Ҳурматли президент жанобларидан Чорвоқ локациясини ўрганиш бўйича топшириқ олдик. Келдик - мен жуда хурсанд бўлдим. Табиат гўзаллиги, тоғлар, сув омбори - буларнинг барчаси мени илҳомлантирди", - деди у.
Унинг таъкидлашича, лойиҳанинг амалга оширилиши минтақага иқтисодий туртки беради - иш ўринлари яратилади, инфратузилма яхшиланади, оқова сув тизими нафақат мажмуа аҳолиси, балки маҳаллий аҳоли пунктлари учун ҳам очиқ бўлади.
Агаларов лойиҳани шунчаки курорт эмас, балки қуёш батареялари, ер ости автотураргоҳлари, "ақлли" уйлар ва бепул пляжларга эга "келажакнинг экологик ва технологик шаҳри" деб билади.
Аммо ҳозирча чиройли сўзлар ортидан бирор тўлақонли жамоатчилик муҳокамаси бўлгани йўқ. Ваъдалар ваъдалигича қолмоқда - иш эса, гувоҳларнинг сўзларига кўра, аллақачон давом этмоқда.
Биргина Чорвоқ эмасми?
Эмин Агаларовнинг табиат зоналарида курортлар қуришга қизиқиши фақат Ўзбекистон билан чекланмайди. Лойиҳа тафсилотлари ҳозирча ошкор қилинмаган бўлса-да, май ойида Агаларов Қозоғистонда Каспий денгизи қирғоғида турар-жой мавзелари ва дам олиш зоналари билан курорт қуришни режалаштираётганини тасдиқлади.
Июнь ойида эса тадбиркор янги лойиҳа учун майдон сифатида кўраётган Бўзжира дарасига ҳам ташриф буюрганини маълум қилди.
"Бу - тарих, энергия ва соф кинематография. Илҳомланамиз. Ишлаяпмиз. Тез орада кўрсатамиз", - деб ёзди у ўзининг Instagram саҳифасида ва саҳифасига хушманзара қоялардан олинган суратларни жойлаштирди.
Бироқ бу қозоғистонликларда норозилик тўлқинини келтириб чиқарди. Ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари Бўзжиранинг муқаддас ва ноёб табиий жой эканлигини, ҳар қандай аралашув тузатиб бўлмайдиган оқибатларга олиб келиши мумкинлигини эслатдилар.
"Биз ўз еримизда қурилиш бўлишига қаршимиз! Бизга ҳеч қандай супер лойиҳалар керак эмас! Муқаддас жойларимизга тегманглар!
"Нима учун бундай масалалар халқнинг иштирокисиз ҳал этилмоқда? Нега айрим амалдорлар бундай ноёб жойларда қурилишга рухсат беришга қодир? Ҳаммасини бизнесга айлантирманг, фуқароларни эшитасизми?", - деб ёзишди улар Агаларовнинг пости остига.
Экологлар ва фаоллар меҳмонхонанинг пайдо бўлиши ва оммавий туризм экотизимнинг йўқолишига ва минтақанинг маданий қийматига путур етишига олиб келишидан хавотирда.
Бундан ташқари, қирғиз оммавий ахборот воситалари Sea Breeze меҳмонхонаси Иссиқкўлда ҳам қурилиши мумкинлигига ишора қилмоқда. Ҳозирча бу маълумот расман тасдиқланмаган, аммо бундай сезгир ҳудудларда келажакдаги лойиҳаларни муҳокама қилиш тобора кўпроқ саволларни - йўл қўйиладиган чегаралар ва бутун минтақаларнинг қиёфасини ўзгартирадиган қарорларда жамиятнинг роли ҳақидаги саволларни келтириб чиқармоқда.
Изоҳлар мавжуд емас