Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Триллионлаб инвестициялар, тармоқларни модернизация қилиш ва баландпарвоз ваъдаларга қарамай, жорий ёзда Тошкент том маънода ва мажозий маънода яна зулматда қолди. "Яшил ўтиш" ва "энергия самарадорлиги" баёнотлари ортида пойтахтнинг энергетика тизими том маънода ёрилиб кетмоқда. Ҳар куни 45 даража иссиқда шаҳарликлар соатлаб чироқсиз, бузилган техника учун компенсациясиз ва изоҳсиз қолмоқда.
Шу билан бирга, соҳага масъул бўлган бош раҳбарнинг бу борадаги сўзлари йиллар давомида ўзгармай келмоқда. Тошкентликларга эса "Иссиқлик ва кондиционерлар айбдор. Электр энергиясини иқтисод қилинг", - дейилмоқда холос. Яқинда Энергетика вазирлиги пойтахтдаги навбатдаги энергетика коллапсини айнан шу билан изоҳлади. Буларнинг барчаси ислоҳотларни расмиятчиликка, амалдорларнинг сукут сақлаши эса ишончнинг йўқолиши рамзига айлантиради.
Пул қаерга кетяпти?
2023 йил июнь ойида президент Шавкат Мирзиёев пойтахтдаги резонансли электр узилишларидан сўнг юзага келган носозликларни зудлик билан бартараф этиш, узлуксиз электр таъминотини таъминлаш ва оммавий электр узилишларини бартараф этиш бўйича топшириқ берган эди. Шу билан бирга, ҳукумат инфратузилмани реконструкция қилиш устидан кучайтирилган назорат режимига ўтди.
Орадан бир неча ой ўтиб, ноябрь ойида энергетика вазири Жўрабек Мирзамаҳмудов ҳукумат соатида Тошкент энергетика тармоқларини модернизация қилиш учун 14 триллион сўм йўналтирилганини маълум қилди. Маблағлар давлат ва маҳаллий бюджетлардан, шунингдек, ташқи кредитлар ҳисобидан ажратилган.
Вазирнинг сўзларига кўра, инфратузилма юкини камайтириш устида иш олиб борилмоқда, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги билан биргаликда ривожланиш дастури ишлаб чиқилмоқда, унинг доирасида янги подстанциялар ва электр узатиш линияларини қуриш учун участкалар белгиланмоқда.
Шунингдек, ушбу дастур доирасида 800 километрдан зиёд магистраль ва қарийб 30 минг километр тақсимлаш тармоқлари таъмирлангани айтилди.
2024 йилда президент яна электр таъминоти муаммосига тўхталиб, энг муаммоли маҳаллалардан бошлаб 30 минг километр электр тармоқлари ва 10 мингта трансформаторни таъмирлаш бўйича топшириқ берган эди. Бунинг учун ҳукумат томонидан яна 14 триллион сўм маблағ ажратилди.
Президент ўшанда амалдорларни "ҳеч ким маблағ ёки вақт кам бўлганини баҳона қилишга ҳаққи йўқлиги" ҳақида огоҳлантирганди.
Бундан ташқари, 2025 йил учун тасдиқланган давлат бюджетига кўра, Энергетика вазирлигига 123 миллиард сўм ажратилган: 70 миллиард сўм - энергияни тежаш жамғармаси ва қуёш генерацияси ҳамда қайта тикланувчи энергия манбаларини ривожлантириш учун субсидиялар; яна 53 миллиард сўм - очиқ маълумотларсиз.
Ушбу маблағларнинг қанчаси айнан пойтахт энергия тизими муаммоларини ҳал қилишга сарфланган ва 50 миллиарддан ортиқ маблағ қаерга йўналтирилгани номаълум.
Чидамлиликни текшириш
2025 йилнинг баҳорида ҳокимият реконструкция қилишнинг янги босқичига киришди. Апрель ойида Тошкентда модернизация дастури доирасида эскирган ҳаво тармоқлари замонавий кабелларга алмаштирилиши маълум қилинганди.
Ишлар ҳаддан ташқари юкланишнинг олдини олиш учун иссиқ бошланишидан олдин якунланиши керак эди ва иш пайтида пойтахтнинг бир нечта туманлари "хавфсизлик мақсадида" бир неча соат давомида электр таъминотисиз қолдирилди. Аммо ёзда пойтахт яна иссиқнинг энг юқори чўққисида оммавий ўчиришларга дуч келди.
Июнь ойидан буён Тошкентда қоронғилик ҳукм сурмоқда. Диспетчерлик хизмати гуруҳига ҳар куни ғазабли, баъзан эса умидсизликка тўла хабарлар тўхтовсиз келиб туради. 45 даража иссиқ фонида шаҳарликлар узилишлар ва кучланишнинг кескин ўзгаришидан тобора кўпроқ шикоят қилмоқда. Шу билан бирга, носозликларни бартараф этиш муддатлари ҳам, содир бўлаётган воқеаларнинг сабаблари ҳам расман тушунтирилмайди.
Қизиғи шундаки, сўнгги кунларда пойтахтнинг деярли барча туманларида қайд этилаётган "авариялар," шаҳарликларнинг сўзларига кўра, куннинг бир вақтида ва кўпинча бир хил кўчаларда содир бўлмоқда. Айниқса, яқинда электр тармоқларини модернизация қилиш ишлари якунланган жойларда бу савол туғдирмоқда.
Узилиш табиати беқарор. Telegram-чатларда "тўсатдан" деб аталадиган узилишлар муҳокама қилинмоқда, бунда кучланиш кескин йўқолади ва кунига бир неча марта қайтади. Бу кескинликлар фонида одамлар маиший техникаларини йўқотмоқда.
2023 йилда Энергетика вазирлигига бундай зарарни қоплаш механизмини ишлаб чиқиш топширилган бўлса-да, бундай чора ҳалигача жорий этилмаган. Натижада харажатлар истеъмолчиларнинг ўз зиммасига юкланади.
Янги йўқотишларга йўл қўймаслик учун аҳоли генератор, инвертор ва узлуксиз электр таъминоти манбаларини мустақил сотиб олмоқда. Лекин савол шундайлигича қолмоқда - нима учун бу харажатлар умуман заруратга айланди ва нима учун давлат неча йиллардан буён аҳолига уйлардаги доимий чироқ каби оддий нарсаларни таъминлаб беришга қодир эмас?
Бундан бир ой аввал, яъни 19 июнь куни таҳририятимиз Энергетика вазирлигига тизимдаги узилишлар сабабларини тушунтириш, айбдорларни аниқлаш ва электр энергияси таъминотини барқарорлаштириш учун қандай чоралар кўрилаётганини маълум қилиш бўйича расмий сўров юборган эди.
Эслатиб ўтамиз, "Оммавий ахборот воситалари тўғрисида"ги қонун давлат идораларига таҳририятларнинг мурожаатларига етти иш куни ичида жавоб беришни - маълумот тақдим этиш ёки асослантирилган рад жавобини бериш мажбуриятини юклайди. Бир ой ичида Энергетика вазирлиги унисини ҳам, бунисини ҳам қилмади. Ва бу сукунат соҳадаги бугунги ҳолатни ҳар қандай сўздан кўра яхшироқ тавсифлайди ва халқ муаммоларига тупуриб қўйилган муносабатни кўрсатади.
Нафақат техника, балки пул ҳам куймоқда
Қизиғи шундаки, истеъмолчиларнинг электр таъминотидаги доимий узилишлар ортидаги шикоятлари нафақат кучланишнинг кескин ўзгариши ва ёниб кетган техникага, балки тўловдан кейин кутилмаган тўловларга ҳам тегишли. "Потребитель.уз" платформасидаги хабарларга кўра, сўнгги кунларда фойдаланувчилар мунтазам равишда баланс тўсатдан йўқ бўлиб кетиш ҳолатига дуч келишмоқда.
"Соат 11:31 да 200 минг сўм тўладим. 20 дақиқадан сўнг чироқ ўчирилди. Текшириб кўрсам, 64 минг қолган. Бу қанақаси бўлди?", - дейди пойтахтлик аёл.
Шунга ўхшаш хабарлар ҳар куни пайдо бўлади, бироқ ҳеч бир тегишли идора ҳозиргача уларга муносабат билдирмаган. Бу муаммони мустақил равишда ҳал қилиш ҳам деярли имконсиз - ҲЭТ истеъмолчиларнинг хабарларига жавоб бермайди, иссиқлик линиялари эса энергия тизими каби ҳаддан ташқари юкланган.
Эски ҳаммом, эски тос
2020 йилдан бери Энергетика вазирлиги худди эски пластинкадек "Иссиқлик ва кондиционерлар айбдор" деган қўшиқни такрорлайди. Беш йил кетма-кет айнан улар барча ёзги электр узилишларининг асосий айбдорларига айланишди, бу ҳеч қандай тарзда вазиятни ҳаракатсиз нуқтадан силжитмайди.
2025 йилда, кунлик истеъмол биринчи марта қишки кўрсаткичлардан ошганида, идора бу кондиционерлар ва иссиқлик туфайли эканлигини таъкидламоқда. Юклама 33 фоизга ошгани муҳим эмас, шундоқ ҳам эскирган тармоққа янги уйлар ва офислар уланмоқда. Асосийси, "Илтимос, электр энергиясини тежанг!" деб эслатишни унутманг!
Тошкент нафақат узилишлар, балки энергетика бошқаруви инқирозига дуч келмоқда. Иссиқлик, модернизация ва "юқори талаб" билан изоҳланадиган носозликлар аслида кўп йиллик қарорларнинг самарасизлиги, назоратнинг йўқлиги, ҳисоботнинг бузилиши ва истеъмолчини эътиборсиз қолдиришни яширади.
Ўчиришлар тизимдаги хатоларга эмас, иқлимга боғланар экан, ҳеч қандай бюджет ва меморандум розеткадаги токни таъминлай олмайди. Ва ёниб кетган кондиционер ва жим турган мансабдорлар ўртасидаги ушбу сукунатда нафақат чироқ, балки кимдир натижа учун ҳақиқатан ҳам жавобгар эканлигига бўлган ишонч ҳам сўниб боради.
Изоҳлар мавжуд емас