Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Бугун, 24 октябрь куни Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси ОАВ вакиллари билан Тошкент ҳавосининг ифлосланиши мавзусида муҳокама ўтказди. Унда майда заррачаларнинг манбалари, чангнинг Марказий Осиё бўйлаб тарқалиши ва шаҳарсозликда экологик экспертизанинг аҳамияти муҳокама қилинди. Batafsil.uz мухбири ушбу муҳокамада иштирок этди.
Мутахассисларнинг таъкидлашича, Тошкентда ҳаво ифлосланишининг кучайишига табиий чанг, транспорт воситалари, биноларни иситиш, саноат корхоналари ва атмосферадаги метеорологик жараёнлар биргаликда таъсир кўрсатмоқда. Айниқса, куз-қиш мавсумида ҳаво инверсияси юзага келиши ифлослантирувчи заррачаларнинг шаҳар устида тўпланишига шароит яратмоқда. Мутахассислар ҳаво ифлосланишини фақат автомобиллар ёки саноат корхоналари билан боғлаш тўғри эмаслигини таъкидлади.
Муҳокамада Гидрометеорология соҳаси мутахассиси, техника фанлари доктори Зикрилла Алимов ҳамда Иқлим ўзгариши миллий маркази директори Фаррух Сатторов ҳаво ифлосланишининг физик сабаблари, трансчегаравий чанг, сув ресурслари ва экологик экспертиза масалалари юзасидан фикр билдирди.
PM2.5 заррачалари қаердан келади?
PM2.5 — диаметри 2,5 микрометрдан ошмайдиган майда заррачалар бўлиб, улар ҳавода узоқ вақт сақланиши ва нафас олиш жараёнида инсон организмига кириши мумкин. Уларнинг миқдори ҳаво сифатини баҳолашда муҳим кўрсаткичлардан бири ҳисобланади.
Зикрилла Алимовнинг тушунтиришича, ҳаводаги майда заррачалар миқдори фақат ифлослантирувчи манбалар қанча модда чиқараётганига эмас, балки атмосферанинг бу моддаларни тарқатиш имкониятига ҳам боғлиқ. Шу сабабли бир хил миқдордаги ташламалар турли об-ҳаво шароитида ҳаво сифатининг ҳар хил бўлишига олиб келиши мумкин.
Жаҳон банки ва Экология қўмитаси тадқиқотида келтирилган маълумотларга кўра, Тошкентда PM2.5 заррачаларининг йиллик манбалари таркибида шамол орқали келадиган чанг 36 фоизни, биноларни иситиш 28 фоизни, транспорт 16 фоизни ва саноат 13 фоизни ташкил этади. Қолган қисми шаҳар чанги ҳамда чиқиндиларни ёқиш каби манбалар ҳиссасига тўғри келади. Бу улушлар мавсумга қараб ўзгариши мумкин.
Инверсия нима ва у нима учун ҳавони ифлослантиради?
Муҳокамада ҳаво инверсиясига алоҳида эътибор қаратилди. Бу ҳодиса куз-қиш мавсумида ҳаво ифлосланишининг кучайишига сабаб бўладиган муҳим омиллардан биридир.
Одатда, ер юзасига яқин ҳаво қатлами юқоридаги ҳавога нисбатан илиқроқ бўлиши мумкин ва иссиқ ҳаво юқорига кўтарилиб, атмосферанинг аралашишига ёрдам беради. Инверсия вақтида эса ер юзасига яқин совуқ ҳаво қатламининг устида илиқроқ ҳаво жойлашади. Бу ҳолат ҳавонинг вертикал ҳаракатини чеклайди.
Натижада транспорт, иситиш тизимлари ва бошқа манбалардан чиққан ифлослантирувчи моддалар ерга яқин қатламда тўпланиб қолиши мумкин. Шамол ҳам сусайса, уларнинг тарқалиб кетиши янада қийинлашади.
Зикрилла Алимов тушунтирганидек, бундай шароитда ҳаводаги заррачалар концентрацияси қисқа вақт ичида сезиларли ошиши мумкин. Шу боис ҳаво сифатини баҳолашда фақат ташламалар миқдорини эмас, балки шамол тезлиги, атмосферанинг аралашиш баландлиги ва инверсия ҳолатини ҳам ҳисобга олиш зарур.
Кузда кунлар қисқариши ва ер юзасининг кечаси тез совиши инверсия шаклланишига шароит яратади. Айрим барқарор атмосфера жараёнлари эса бу ҳолатнинг бир неча кун давом этишига сабаб бўлиши мумкин. Экология қўмитасининг аввалги брифингида ҳам ҳаво ифлосланишининг мавсумий кучайиши айнан шу омиллар билан изоҳланганди.
Чанг Ўзбекистонга фақат маҳаллий манбалардан келмайди
Иқлим ўзгариши миллий маркази директори Фаррух Сатторов суҳбатда Марказий Осиёда чангнинг трансчегаравий тарқалиши масаласига тўхталди.
Ўзбекистон ҳудуди йирик чўллар ва қуруқ минтақаларга яқин жойлашган. Қизилқум, Оролқум, Каспийбўйи чўллари ва Қозоғистоннинг айрим қуруқ ҳудудларидан кўтарилган чанг ҳаво оқимлари орқали кенг масофаларга тарқалиши мумкин. Шунинг учун бир ҳудудда кузатилаётган ҳаво ифлосланишининг барча манбалари ўша жойнинг ўзида бўлиши шарт эмас.
Мутахассиснинг таъкидлашича, трансчегаравий ифлосланишни ўрганишда чангнинг қаердан кўтарилгани, қайси йўналишда ҳаракатлангани ва қайси метеорологик шароитда муайян ҳудудга етиб келганини аниқлаш муҳим.
Ўзбекистоннинг географик хусусиятлари ҳам бу масалага таъсир қилади. Мамлакат икки томонидан бошқа давлатлар билан ўралган ҳудудлар орқали денгизга чиқиш имкониятига эга эмас. Бундай географик ҳолат халқаро атамада "икки карра денгизга чиқиш имконияти бўлмаган мамлакат" — double landlocked country деб юритилади.
Бироқ чанг муаммоси фақат географик жойлашув билан чекланмайди. Қуруқ об-ҳаво, ёғингарчиликнинг камлиги, тупроқнинг очиқ қолиши ва шамол ҳам чангнинг ҳавога кўтарилишига таъсир қилади. Шунинг учун унинг манбаларини аниқлашда минтақавий кузатувлар ва давлатлар ўртасидаги маълумот алмашинуви муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистон ва Қозоғистоннинг "Тоза ҳаво" ташаббуси доирасидаги ҳамкорлиги ҳам шу йўналишга қаратилган. Икки мамлакат мутахассислари атмосфера ҳавоси сифатини яхшилаш, трансчегаравий ифлосланиш манбаларини биргаликда ўрганиш ва мониторинг маълумотларини тезкор алмашиш масалаларини муҳокама қилган. 2026–2030 йилларга мўлжалланган қўшма чора-тадбирлар йўл харитасини ишлаб чиқиш ҳам режалаштирилган.
Шаҳарсозликда экологик экспертиза нима учун муҳим?
Фаррух Сатторов суҳбатда шаҳарларни режалаштириш ва қурилиш лойиҳаларини амалга оширишда экологик талабларга риоя этиш масаласига ҳам тўхталди.
Экологик экспертиза лойиҳаларнинг атроф-муҳитга эҳтимолий таъсирини баҳолаш, белгиланган талабларга мувофиқлигини текшириш ва экологик хавфларни олдиндан аниқлашга хизмат қилади.
Мутахассиснинг фикрича, қурилиш жараёнида экологик талаблар фақат ҳужжатларни расмийлаштириш билан чекланмаслиги керак. Лойиҳани амалга ошириш давомида ҳам белгиланган меъёрларга амал қилиниши муҳим. Акс ҳолда, қурилишнинг ҳажми, жойлашуви ва атроф-муҳитга таъсири билан боғлиқ муаммолар юзага келиши мумкин.
Экологик экспертизада белгиланган талаблар ва уларнинг бажарилишини назорат қилиш шаҳар муҳитини муҳофаза қилишнинг муҳим қисмидир. Айниқса, аҳоли зич жойлашган ҳудудларда янги объектлар барпо этишда ҳаво сифати, кўкаламзорлаштириш ва экологик хавфсизлик масалаларини ҳисобга олиш зарур.
Суҳбатда сув ресурслари муаммоси ҳам тилга олинди. Марказий Осиёда сув тақчиллиги ва иқлим ўзгариши шароитида сувдан оқилона фойдаланиш, ҳудудларни режалаштириш ва экологик талабларнинг бажарилиши ўзаро боғлиқ масалалар ҳисобланади.
Иссиқхоналар ва саноат корхоналарида назорат кучайтирилмоқда
Ҳаво ифлосланишини камайтириш учун табиий чангни кузатишнинг ўзи етарли эмас. Инсон фаолияти натижасида юзага келадиган ташламаларни ҳам назорат қилиш талаб этилади.
Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси маълумотларига кўра, атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш доирасида саноат корхоналарида автоматик мониторинг станциялари ўрнатилмоқда, чанг-газ тозалаш ускуналари модернизация қилинмоқда ва транспорт воситаларидан чиқадиган зарарли ташламаларни камайтириш чоралари кўрилмоқда.
Қўмита эълон қилган маълумотда I–II тоифадаги саноат корхоналарида 459 та автоматик мониторинг станцияси ўрнатилгани, Тошкент шаҳрида 554 та корхона хатловдан ўтказилгани ва 67 та корхонада 186 та чанг-газ тозалаш ускунаси модернизация қилингани қайд этилган. Шунингдек, 280 мингдан ортиқ автотранспорт экологик назоратдан ўтказилган.
Тошкент шаҳри ва унга туташ ҳудудларда иссиқхона хўжаликларининг экологик хавфсиз фаолиятини таъминлашга қаратилган 586-сонли қарор ҳам қабул қилинган. Унда экологик тоза иситиш технологияларига ўтиш, тутун газларини тозалаш тизимларини ўрнатиш, чиқиндиларни автоматик мониторинг қилиш ва хўжаликларни босқичма-босқич модернизация қилиш каби талаблар белгиланган.
Бу чоралар ҳавога чиқариладиган ифлослантирувчи моддаларни камайтиришга қаратилган. Бироқ мутахассислар таъкидлаганидек, ҳаво сифатига таъсир этувчи омиллар бир-бири билан боғлиқ. Шунинг учун транспорт, иситиш тизимлари, саноат, қурилиш, табиий чанг ва об-ҳаво шароитларини биргаликда ҳисобга олиш лозим.
Ҳаво сифати яхшиланишига қарамай, муаммо сақланиб қолмоқда
Экология қўмитасининг 21 октябрда эълон қилган маълумотига кўра, 2026 йил 1 январдан 19 октябргача Тошкентда PM2.5 заррачаларининг ўртача миқдори 2025 йилнинг шу даврига нисбатан 28 фоизга, PM10 кўрсаткичи эса 32 фоизга камайган.
Шу билан бирга, қўмита куз-қиш мавсумида айрим кунлари инверсия ва шамолнинг сусайиши туфайли ҳаво ифлосланиши қисқа муддатга кучайиши мумкинлигини билдирган. Бу ҳаво сифатини доимий мониторинг қилиш ва юқори ифлосланиш ҳолатларини олдиндан аниқлаш зарурлигини кўрсатади.
Бугунги муҳокамада кўтарилган масалалардан келиб чиқиб, Тошкент ҳавосини яхшилаш фақат битта манбани чеклаш билан ҳал бўлмайди. Бунинг учун табиий чанг манбаларини ўрганиш, атмосфера ҳолатини мунтазам кузатиш, транспорт ва саноат ташламаларини камайтириш, экологик талабларга риоя этиш ҳамда қўшни давлатлар билан ҳамкорликни кучайтириш зарур.
Мутахассислар фикрича, ҳаво ифлосланишини тўғри баҳолаш учун унинг қаердан келаётганини ҳам, атмосферада қандай тарқалаётганини ҳам тушуниш керак. Айнан шу икки омилни биргаликда ўрганиш экологик муаммоларга самарали ечим топишда муҳим аҳамиятга эга.
Эслатиб ўтамиз, 2026 йил 21 октябрь куни соат 17:00 ҳолатига кўра, Ўзбекистоннинг саккизта шаҳрида атмосфера ҳавоси ифлосланиши кузатилганди. Ўзгидромет маълумотларида Ангрен, Гулистон, Қарши, Наманган, Нурафшон, Оҳангарон, Олмалиқ ва Чирчиқ шаҳарлари қайд этилган. Бу ҳолат ҳаво сифати масаласи яна кун тартибига чиқаётганини кўрсатмоқда.
Изоҳлар мавжуд емас