Ўзбекистон, Тошкент – Batafsil.uz. 1966 йил 26 апрель куни соат бешлар атрофида она кичик қизини бағрига босди, ота эса унинг опасини қўлига олди ва оила кўчага югуриб чиқди – у ерда аллақачон қўрқиб чиққан қўшнилар тўпланаётган эди. Шу тариқа минглаб тошкентликлар учун шаҳар тарихини "зилзилагача" ва "зилзиладан кейин"га ажратган тонг бошланди.
Ҳаммаси қандай бўлган эди?
05:23. Шаҳарни ер ости гулдуроси уйғотди. Бу оддий шовқин эмас эди. Бу огоҳлантириш эмас эди. Бу – зилзила эди. Расмий маълумотларга кўра, унинг магнитудаси 5,2 ни ташкил этган, аммо эпицентрда унинг кучи 8–9 балл даражасида сезилган.
Чулпон Қодирова шундай деб эслайди: "Онам мени бағрига босди, отам эса опамни. Тонг ёришаётган эди. Ҳаво совуқ эди. Уч ёшли опамни кўрпага ўраб олишди. Биз биринчи қаватда яшардик, шунинг учун тезда кўчага чиқиб олдик. Кейин қўшнилар ҳам чиқиб келишди. Зинапояда иккинчи қаватда яшайдиган қўшни аёл қоқилиб, оёғини синдириб олди. Силкинишлар кўп марта такрорланди. Уйга киришдан қўрқардик. Одамлар кўчада тўпланиб, кутарди.
Бироз вақтдан кейин каравотларни кўчага чиқаришди, катта брезентли палаткалар пайдо бўлди. Ер тинчигунча бир неча кун кўчада яшадик. Ер силкинганда уйдан узоқроққа қочардик: агар уй қулаб тушса, бизни босиб қолмасин, деб айтишарди уйимиздагилар.
Мактабда дарс пайтида силкиниш бошланиши биланоқ бизни кўчага олиб чиқишарди, бинолардан узоқроққа – очиқ жойга олиб боришарди.
Шаҳар брезентли палаткалар, Иттифоқнинг турли жойларидан келган қурувчилар билан тўлди. Ўша пайтда жўшқин оҳангли қўшиқ машҳур бўлган: "Э-э-эй, ларзага келтирди, э-э-эй яна бир бор, э-э-эй таслим бўлмаймиз, э-э-эй такрор-такрор!"
Аниқланишича, ўчоқ чуқурлиги атиги 3–8 км бўлган, зарбанинг вертикал хусусияти эса қурбонлар сони жуда кўп бўлишининг олдини олган, бироқ бинолар вайрон бўлиши ҳалокатли даражада бўлган. 300 мингдан ортиқ одам бошпанасиз қолган – бу ўша даврдаги аҳолининг учдан бир қисми эди.
Энг ҳайратланарлиси – офат миқёсига қарамай, расмий маълумотларга кўра, 8 киши ҳалок бўлган. Бир томондан, бу қурбонлар сонининг парадоксал даражада камлигини кўрсатса, иккинчи томондан – қурилиш хусусиятлари ва тезкор ҳаракатларнинг самарасини кўрсатади.
Шаҳар ҳаёти тўлиқ тўхтаб қолмади. Сув таъминоти ва электр таъминоти ишлашда давом этди. Айнан шу ҳолат эпидемияларнинг олдини олди ва минглаб ҳаётларни сақлаб қолди.
Тошкент ёлғиз қолмади. Совет Иттифоқининг барча республикаларидан бу ерга минглаб мутахассислар, қурувчилар, ишчилар келди. Улар турли тилларда гаплашарди, аммо бир мақсад билан бирлашган эди – шаҳарни тиклаш.
Бу оддий қурилиш эмас эди – бу ҳамжиҳатликнинг жонли ифодаси эди. Атиги икки йил ичида, 1968 йилга келиб, Тошкент деярли тўлиқ қайта тикланди.
Бугун, 60 йил ўтиб, биз нафақат вайроналарни, балки инсон иродасининг кучини ҳам эслаймиз. Чунки ҳар бир зилзила – бу фақат ер силкиниши эмас. Бу инсоннинг ички пойдевори синовдан ўтадиган лаҳза.
Ер ҳеч қачон сукут сақламайди
Баъзан енгил силкинишлар бўлиб туради. Ва улар мамлакатимиз аҳолиси учун янгилик эмас.
Баъзан кучли силкинишлар туфайли бир зумда кўп нарса ўзгаради. Ва бу инсоният тарихини икки қисмга бўлади: "зилзилагача" ва "зилзиладан кейин".
1960 йил 22 май. Чилининг Вальдивия шаҳри. Ер силкинди. Рихтер шкаласи бўйича 9,5 балл – инсоният тарихида қайд этилган энг кучли зилзила.
1906 йил 18 апрель. Сан-Франциско ҳали ухлаётган эди. Кутилмаганда ер ости силкиниши туфайли бинолар қулади. Газ қувурлари ёрилди. Ёнғин бошланди. Ва шаҳар уч кечаю-уч кундуз ёнғин ичида қолди. Қурилишларнинг тахминан 80 фоизи барбод бўлди. Аммо айнан шу фожиа замонавий сейсмик барқарор қурилишга асос солди.
2011 йил 11 март. Бу куни "Тохоку" зилзиласи ҳатто дунёдаги энг тайёр сейсмик тизимлардан бири учун ҳам синов бўлди. "Фукусима-1" атом электр станцияси сув остида қолди.
Зилзилалар шунчаки ўтмайди. Одамлар сабоқ олади. Ҳар бир зилзила – бу оддий ер ҳаракати эмас. Бу инсоният учун синов ва ана шу жараёнда тарих "олдин" ва "кейин"га бўлинади.
Бу синовда на технологиялар, на бойлик, на баланд бинолар ҳал қилувчи кучга айланмайди. Бу ерда фақат битта нарса ғалаба қилади – инсоннинг ички куч-қудрати.
Материални Ситора Холматова тайёрлади.
Изоҳлар мавжуд емас