Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Афғонистоннинг собиқ Фавқулодда вазиятларни бошқариш вазири Нажиб Оға Фаҳим Ўзбекистон ва Туркманистоннинг Қўштепа канали лойиҳасини баҳс остига қўйиш учун ҳуқуқий асослари етарли эмаслигини билдирди. Унинг таъкидлашича, Афғонистоннинг Амударё сувидан фойдаланиш ҳуқуқи тарихий келишувлар ва халқаро меъёрлар билан белгиланган.
Фаҳим 1958 йилда Афғонистон ва Совет Иттифоқи ўртасида тузилган келишувни мисол сифатида келтирган. Унинг сўзларига кўра, мазкур ҳужжат Амударёни трансчегаравий дарё сифатида тан олиб, томонларнинг сув ресурсларидан фойдаланиш ҳуқуқларини назарда тутган.
Қўштепа канали Амударёдан сув олиб, Афғонистоннинг шимолий ҳудудларида қишлоқ хўжалиги ерларини ўзлаштиришга мўлжалланган. Лойиҳага кўра, асосий каналнинг узунлиги 290 километр бўлиб, қурилиш якунлангач, қарийб 550 минг гектар янги қишлоқ хўжалиги ерларини ўзлаштириш режалаштирилган. Каналнинг тўлиқ ишлаши учун яна 500 километрдан ортиқ тақсимловчи тармоқлар қурилиши керак.
Афғонистон томони Қўштепа орқали йилига 6–10 куб километр сув олишни режалаштирмоқда. Фаҳимнинг баҳолашича, канал максимал қувватда ишлаган тақдирда ҳам олинадиган сув Амударёнинг умумий оқимининг 12 фоизидан ошмайди. Бироқ экспертлар сув оқимининг ҳатто 10–12 фоизга қисқариши ҳам дарёнинг қуйи оқимида жойлашган Ўзбекистон ва Туркманистон учун жиддий оқибатларга олиб келиши мумкинлигини таъкидламоқда.
Қўштепа лойиҳаси "Толибон" ҳокимиятга келганидан кейин бошланган бўлса-да, унинг ғояси анча олдин пайдо бўлган. Фаҳимнинг айтишича, лойиҳа илк бор 1970-йилларда президент Муҳаммад Довуд даврида муҳокама қилинган. 2018 йилда эса Афғонистон ҳукумати техник-иқтисодий асосларни ишлаб чиқиш учун АҚШнинг AECOM муҳандислик компанияси билан шартнома тузган. Мазкур ишлар USAID томонидан молиялаштирилган.
Афғонистон томони канал Амударёнинг сув сатҳига сезиларли таъсир кўрсатмаслигини таъкидламоқда. Қўштепа лойиҳаси раҳбари Саид Забиҳулла Мирининг билдиришича, дарёда тошқинлар ва музликлар эриши даврида сув миқдори сезиларли даражада ошади.
Айни вақтда Ўзбекистон Қўштепа канали масаласида қарама-қаршиликдан кўра музокараларга устуворлик бермоқда. 2025 йил баҳорида Тошкент ва Кобул Амударё ҳавзасидаги сув ресурсларини биргаликда бошқариш бўйича келишув имзолаган. Ўзбекистон Сув хўжалиги вазири Шавкат Ҳамроев Афғонистонни Амударё сувидан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган қўшни давлат сифатида кўришини билдирган.
Шу билан бирга, Қўштепа канали минтақа сув таъминотига тушаётган босимни кучайтириши мумкин бўлган омиллардан бири сифатида баҳоланмоқда. Бироқ экспертлар муаммони фақат Афғонистоннинг янги лойиҳаси билан боғлаш нотўғри эканини, мавжуд ирригация тизимидаги катта сув йўқотишлари ҳам асосий муаммолардан бири эканини таъкидламоқда.
Жаҳон банки маълумотларига кўра, Амударёнинг қуйи оқимида суғориладиган ерларга етказилаётган сувнинг қарийб ярмигина манзилига етиб боради. Қолган қисми тупроқ каналлар орқали сизиб кетиши ва буғланиш натижасида йўқолади. Энг мураккаб вазият Ўзбекистоннинг Хоразм ва Қорақалпоғистон ҳудудлари ҳамда Туркманистоннинг Дашоғуз вилоятида кузатилмоқда.
Ўзбекистонда каналларнинг тахминан 30 фоизи, Туркманистонда эса 20 фоизга яқини қаттиқ қопламага эга. Шу сабабли экспертлар мавжуд ирригация инфратузилмасини модернизация қилишни минтақа учун асосий вазифалардан бири сифатида кўрмоқда.
Қўштепа каналининг ўзи ҳам тўлиқ қувватда ишлашидан олдин техник муаммога дуч келган. 2023 йил охирида сунъий йўлдош тасвирларида каналнинг қурилаётган қисмларидан бирида сув сизиб чиққани аниқланган ва сув қарийб 30 квадрат километр майдонга тарқалган. Бу ҳолат иншоот қурилиши сифати ҳамда Афғонистоннинг мураккаб гидротехник объектни ишончли бошқариш имкониятлари юзасидан қўшимча саволларни келтириб чиқарган.
Шу билан бирга, Ўзбекистонда сув тежовчи технологияларни жорий этиш ишлари ҳам давом этмоқда. Расмий маълумотларга кўра, бундай технологиялар 2,6 миллион гектар суғориладиган ерда қўлланмоқда ва 2025 йилда улар орқали қарийб 2 куб километр сув тежалган.
Мутахассислар фикрича, Қўштепа канали минтақа сув тизимига қўшимча босим ўтказиши мумкин. Бироқ унинг келгусидаги таъсири нафақат канал орқали олинадиган сув ҳажмига, балки Ўзбекистон ва бошқа қуйи оқим давлатларида мавжуд сув ресурсларидан қанчалик самарали фойдаланилишига ҳам боғлиқ бўлади.
Изоҳлар мавжуд емас