Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Ўзбекистон ва Ҳиндистон муносабатлари янги босқичга чиқмоқда. 30 август куни томонлар алоқаларни кенг қамровли стратегик шериклик даражасига кўтаришга келишди. Шу билан бирга, энергетика, ядровий соҳа, критик минераллар, қайта тикланувчи энергия ва инфратузилма бўйича ҳамкорликни кенгайтириш режаларини белгилади. Бу жараённи фақат навбатдаги икки томонлама келишув сифатида эмас, балки Марказий Осиё ресурслари ва Ҳиндистоннинг ўсиб бораётган энергетика эҳтиёжлари ўртасида янги иқтисодий боғлиқлик шаклланаётгани сифатида баҳолаш мумкин.
Хўш, Ҳиндистонга нима керак?
Ҳиндистон дунёдаги энг тез ўсиб бораётган йирик иқтисодиётлардан бири сифатида энергияга бўлган талабини тобора оширмоқда. Айниқса, рақамли иқтисодиёт, маълумотлар марказлари, сунъий интеллект ва юқори ҳисоблаш технологияларининг ривожланиши электр энергиясига нисбатан талабни кучайтирмоқда.
Ҳиндистоннинг ўзи ҳам бу масалани стратегик даражада кўрмоқда. Мамлакат ҳукумати ядровий энергетика қувватини ҳозирги тахминан 8,8 гигаваттдан 2047 йилга бориб 100 гигаваттгача етказиш мақсадини қўйган. Бунинг учун саноат баҳоларига кўра, қарийб 210 миллиард доллар инвестиция талаб этилади. 2025 йилда эса Ҳиндистон ядровий энергетика соҳасини хусусий компаниялар учун очишга қаратилган ислоҳотларни бошлаган.
Демак, Деҳлининг энергетика сиёсатида энди икки вазифа бир вақтда долзарб: бир томондан, янги генерация қувватларини яратиш, иккинчи томондан эса улар учун зарур бўлган ёқилғи ва стратегик минералларнинг барқарор таъминотини таъминлаш.
Шу нуқтада Ўзбекистон Ҳиндистон учун қизиқ ҳамкорга айланиши мумкин.
Уран — ҳамкорликнинг энг стратегик нуқталаридан бири
30 августдаги Ўзбекистон–Ҳиндистон қўшма баёнотида томонлар уран етказиб бериш бўйича узоқ муддатли механизмни шакллантириш борасида эришилган тараққиётни олқишлаган. Ҳиндистон бош вазири Нарендра Моди Тошкентдаги музокаралардан кейин Ўзбекистондан Ҳиндистонга уран етказиб бериш бўйича узоқ муддатли келишув устида иш олиб борилаётганини тасдиқлаган. Бу ерда масала оддий экспорт шартномасидан кенгроқ.
Ҳиндистон ўз ядровий энергетика қувватини ўнлаб гигаваттга оширишни режалаштираётган бир пайтда унга ядровий ёқилғи базасини диверсификация қилиш муҳим. Ҳиндистон Атом энергетика департаменти маълумотларига кўра, 2008–2024/25 молия йиллари оралиғида мамлакат халқаро кафолатлар остидаги реакторлари учун 18 842 тонна уран импорт қилган. Ҳозир мамлакатнинг ядровий энергетика қуввати 8,78 гигаватт атрофида бўлиб, расмий йўл харитасида уни 2031–32 йилларга бориб тахминан 22 гигаваттга етказиш кўзда тутилган.
Шу сабабли Ўзбекистондан узоқ муддатли уран таъминоти Ҳиндистоннинг умумий энергетика стратегиясида кичик масала эмас. Бу Деҳлининг ядровий энергетика учун хомашё манбаларини узоқ муддатга кафолатлаш ҳаракатининг бир қисми бўлиши мумкин.
Аммо гап фақат уранда эмас
Янги келишувларнинг яна бир муҳим жиҳати — томонлар энергетика ҳамкорлигини уран билан чекламаяпти.
Қўшма баёнотда қайта тикланувчи энергетика, энергетика инфратузилмасини модернизация қилиш ва истиқболли инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш бўйича ҳамкорликни илгари суриш қайд этилган. Шунингдек, геология, кончилик, ядровий энергетика ва критик ҳамда стратегик минераллар бўйича қўшма лойиҳаларни амалга ошириш режалаштирилган. Улар орасида минерал ресурсларни қайта ишлаш, қўшилган қиймати юқори маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва қайта ишлаш лойиҳалари ҳам бор.
Бу муҳим фарқ
Агар ҳамкорлик фақат "Ўзбекистон ресурс сотади — Ҳиндистон сотиб олади" моделида қолса, унинг иқтисодий таъсири чекланган бўлади. Аммо ресурсни Ўзбекистоннинг ўзида қайта ишлаш, ундан юқори қўшилган қийматли маҳсулот ишлаб чиқариш ва бу жараёнга ҳинд технологиялари ҳамда капитали жалб этилса, муносабатлар бошқа даражага чиқади.
Шу билан бирга, қўшма баёнотда Ҳиндистон компанияларини Ўзбекистондаги истиқболли минерал конларини ўзлаштиришга жалб қилиш, Ўзбекистон корхоналарининг эса Ҳиндистондаги қўшма лойиҳаларда иштирок этиши масаласи ҳам тилга олинган.
Ҳиндистоннинг яна бир эҳтиёжи — "тоза" ва ишончли энергия. Қизиғи шундаки, Ҳиндистон Ўзбекистон билан энергетика мулоқотини нафақат ядровий энергетика орқали кўрмоқда.
Июнь ойида бўлиб ўтган Ўзбекистон–Ҳиндистон Ҳукуматлараро комиссияси йиғилишида Ҳиндистон томони ўзининг тез ўсиб бораётган рақамли иқтисодиёти — жумладан, сунъий интеллект, маълумотлар марказлари ва юқори ҳисоблаш технологиялари — ишончли ва тоза базавий электр энергиясига эҳтиёжни ошираётганини таъкидлаган. Шу контекстда критик минераллар таъминоти икки давлат энергетика ҳамкорлигининг муҳим йўналишларидан бири сифатида кўрсатилган.
Бу ерда Ҳиндистоннинг энергия трансформацияси билан Ўзбекистоннинг минерал ресурслари ўртасида тўғридан-тўғри боғлиқлик пайдо бўлади.
Қуёш панеллари, электр тармоқлари, аккумуляторлар, энергетика сақлаш тизимлари, электр транспорт воситалари ва бошқа "яшил" технологиялар учун турли минераллар керак. Шунинг учун келажакда энергетика хавфсизлиги фақат нефть, газ ёки уран масаласи бўлиб қолмайди — критик минералларга эга бўлиш ҳам стратегик устунликка айланади.
Ўзбекистон нима олади?
Бу ҳамкорликнинг Тошкент учун манфаатли томони, аввало, инвестиция ва технологияларда.
Ўзбекистон энергетика тизимида янги қувватларни ишга тушириш, электр узатиш инфратузилмасини янгилаш, қайта тикланувчи энергия улушини ошириш ва энергия самарадорлигини яхшилашга эҳтиёж бор. Ҳиндистон эса катта ички бозор, саноат базаси ва энергетика технологияларига эга.
Масалан, Ҳиндистоннинг Adani Green Energy компанияси қайта тикланувчи энергетика соҳасида йирик қувватларга эга. Компаниянинг 2026 йилги ҳисоботига кўра, унинг ишлаётган қайта тикланувчи энергия қувватлари 19,3 гигаваттга етган, 2025–26 молия йилида эса 5,05 гигаватт янги қувват қўшилган.
Бу рақамлар Ҳиндистон хусусий секторининг "яшил энергетика"да қандай масштабга чиққанини кўрсатади.
Шунинг учун Ўзбекистон учун Ҳиндистон билан энергетика мулоқоти фақат давлатлараро келишув эмас, балки хусусий капитал ва технологияларни жалб қилиш каналига ҳам айланиши мумкин.
Энг катта тўсиқ — география
Бироқ икки давлат ўртасидаги энергетик ва минерал ҳамкорлик олдида жиддий муаммо бор: логистика.
Ўзбекистон денгизга тўғридан-тўғри чиқиш имконига эга эмас. Ҳиндистон билан эса икки давлат ўртасида бевосита қуруқлик чегараси мавжуд эмас. Демак, хомашё, саноат маҳсулотлари ва энергетика технологияларини ташиш учун учинчи давлатлар орқали ўтадиган мультимодал йўналишлардан фойдаланиш талаб этилади.
Шунинг учун Тошкент ва Деҳли транспорт масаласини ҳам энергетика кун тартибининг бир қисми сифатида кўрмоқда. Қўшма баёнотда мультимодал транспорт йўналишлари ва логистика коридорларини ривожлантириш, юк ташиш харажатларини камайтириш бўйича ҳамкорликни давом эттириш белгиланган.
Бошқача айтганда, уран ёки критик минераллар бўйича келишув имзоланишининг ўзи етарли эмас. Уни иқтисодий жиҳатдан самарали қилиш учун транспорт харажатлари ҳам рақобатбардош даражада бўлиши керак.
5 миллиард долларлик савдо мақсади ҳам шу ерда муҳим
Ўзбекистон ва Ҳиндистон 2030 йилга бориб икки томонлама товар айирбошлаш ҳажмини 5 миллиард долларга етказиш мақсадини қўйган. Бу 2025 йилдаги 1,3 миллиард долларлик кўрсаткичдан қарийб тўрт баравар юқори натижа талаб қилади. Бироқ ҳозирги савдо таркибида катта номутаносиблик бор.
Ҳиндистон Ҳукуматлараро комиссияси маълумотларига кўра, 2025 йилда икки давлат товар айирбошлаши 1,3 миллиард долларни ташкил этган. Ўзбекистоннинг Ҳиндистонга экспорти 164,6 миллион, Ҳиндистондан импорти эса 1,15 миллиард доллар бўлган. Яъни Ўзбекистоннинг Ҳиндистон билан савдоси асосан импорт ҳисобига шаклланган.
Шу нуқтаи назардан энергетика ва критик минераллар бўйича янги лойиҳалар 5 миллиардлик мақсадга эришишнинг муҳим воситаларидан бирига айланиши мумкин.
Аммо бунинг учун Ўзбекистоннинг Ҳиндистонга экспорти ҳам сезиларли даражада ошиши керак. Акс ҳолда товар айирбошлаш ҳажмининг ўсиши асосан Ҳиндистондан Ўзбекистонга импортнинг кўпайиши ҳисобига юзага келиши эҳтимоли бор.
Преференциал савдо келишуви ҳам шу жараённинг бир қисми
Томонлар Ўзбекистон–Ҳиндистон преференциал савдо келишуви бўйича қўшма тадқиқотни якунлаган ва энди келишувни тузиш бўйича кейинги қадамларни белгилашга келишган. Қўшма баёнотда бу жараённи аниқ график асосида давом эттириш белгиланган.
Агар бундай келишув амалга ошса, айрим товарларга нисбатан тарифларни пасайтириш ёки бозорга кириш шартларини енгиллаштириш мумкин.
Бу Ўзбекистон учун айниқса муҳим, чунки ҳозирги савдо балансида Ҳиндистон фойдасига катта тафовут мавжуд.
Шу билан бирга, томонлар тарифлардан ташқари нотариф тўсиқларни ҳам камайтиришга келишган. Сертификатлаш, стандартлар, тест синовлари, божхона тартиблари ва бозорга кириш талаблари бўйича муаммоларни ҳал қилиш учун махсус ишчи гуруҳ тузилиши режалаштирилган.
Бунинг аҳамияти катта: энергетика ва минераллар соҳасида йирик лойиҳалар фақат сиёсий келишувларга эмас, балки бизнес учун аниқ ва барқарор қоидаларга ҳам боғлиқ.
Тошкент ва Деҳли учун манфаатлар қаерда кесишади?
Шундай қилиб, икки давлатнинг энергетика соҳасидаги манфаатларини шартли равишда учта нуқтага ажратиш мумкин.
Биринчи — ресурс. Ўзбекистон Ҳиндистон учун уран ва бошқа стратегик минералларни етказиб бериш манбаларидан бирига айланиши мумкин.
Иккинчи — технология ва капитал. Ҳиндистон компаниялари Ўзбекистонда қайта тикланувчи энергетика, инфратузилма, кончилик ва минералларни қайта ишлаш лойиҳаларига кириши мумкин.
Учинчи — янги қиймат занжири. Энг катта иқтисодий натижа ресурсни шунчаки экспорт қилишда эмас, балки уни қазиб олишдан тортиб қайта ишлаш ва тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришгача бўлган занжирни Ўзбекистонда шакллантиришда бўлади.
Агар шу модель ишласа, Ўзбекистон Ҳиндистон учун фақат хомашё етказиб берувчи давлат эмас, балки Марказий Осиёдаги саноат ва энергетика ҳамкорига айланиши мумкин.
Аммо бу ҳамкорлик автоматик равишда муваффақиятли бўлмайди
Бу ерда бир нечта хавф бор.
Биринчиси — ресурсга боғланиб қолиш. Агар ҳамкорлик асосан уран ва бошқа хомашёни экспорт қилиш билан чекланса, Ўзбекистон юқори қўшилган қийматни Ҳиндистонга бериб қўйиши мумкин.
Иккинчиси — логистика харажатлари. Географик узоқлик ва транзит давлатларга боғлиқлик лойиҳаларнинг иқтисодий самарадорлигини пасайтириши мумкин.
Учинчиси — энергетика инфратузилмаси. Йирик қайта тикланувчи энергия лойиҳалари учун фақат генерация қуввати эмас, балки электр тармоқлари, энергияни сақлаш тизимлари ва узатиш инфратузилмаси ҳам талаб қилинади. Ҳатто Ҳиндистоннинг ўзида ҳам қайта тикланувчи энергияни кенгайтиришда тармоқ ва энергия сақлаш тизимлари билан боғлиқ муаммолар бор.
Тўртинчиси — ядровий энергетикадаги мураккаблик. Ҳиндистоннинг 100 гигаваттлик мақсади улкан инвестиция ва технологияларни талаб қилади. Айни пайтда мамлакатда хусусий сектор ва хорижий технологияларни ядровий энергетикага жалб қилиш бўйича янги тартиблар шаклланмоқда. Инвесторлар учун тарифлар, даромадлар ва лицензиялаш жараёнларига оид айрим масалалар эса ҳали ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Хулоса: бу 5 миллиард доллардан-да каттароқ масала
Ўзбекистон ва Ҳиндистон ўртасидаги янги энергетика мулоқотини фақат электр станциялари ёки уран экспорти ҳақидаги музокара сифатида кўриш камлик қилади.
Гап аслида икки давлатнинг узоқ муддатли иқтисодий манфаатлари бир-бирига мослашаётгани ҳақида кетмоқда.
Ҳиндистонга энергия, уран, критик минераллар ва янги ресурс манбалари керак. Ўзбекистонга эса технология, капитал, янги экспорт бозорлари ва ресурсларни қайта ишлаш бўйича юқори қўшилган қиймат занжирлари керак.
Шу маънода, икки давлатнинг энергетика соҳасидаги ҳамкорлиги "ресурс эвазига инвестиция" модели билан чекланмаслиги керак. Унинг асосий саволи бошқача бўлади:
Ўзбекистон Ҳиндистонга қанча ресурс етказиб беради, деган саволдан кўра, шу ресурслар орқали Ўзбекистоннинг ўзида қанча янги қиймат яратилади?
Агар Тошкент бу мувозанатни сақлай олса, Ҳиндистон билан энергетика ҳамкорлиги Ўзбекистоннинг навбатдаги инвестиция лойиҳаларидан бири эмас, балки мамлакатнинг Марказий Осиёдаги янги саноат ва ресурс маркази сифатидаги ролини кучайтирувчи стратегик йўналишга айланиши мумкин.
Изоҳлар мавжуд емас