Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Сўнгги ойларда Ўзбекистонда вояга етмаган қизлар билан боғлиқ бир нечта воқеалар кенг жамоатчилик эътирозига сабаб бўлди ва мамлакатда болаларни ҳимоя қилиш механизмлари қанчалик самарали ишлаётгани ҳақида савол туғилди. Хоразм вилоятида оммавий ахборот воситалари ва суд материалларига кўра, 15 ёшли қиз бир неча ой давомида фоҳишахонада ушлаб турилган ва эркаклар билан жинсий алоқа қилишга мажбурланган. Жабрланувчининг кўрсатмаларига ва болани эксплуатация қилиш ҳолатлари аниқланганига қарамай, вояга етмаган қиз билан учрашиш учун пул тўлаган эркаклар амалда жавобгарликдан қутулиб қолишган, иш материалларида қайд этилган ҳуқуқни муҳофаза қилиш органи ходими эса ўз лавозимида хизматни давом эттирган. Воқеа ижтимоий тармоқларда норозилик тўлқинини келтириб чиқарди ва жамиятга 2023 йилда Урганчдаги меҳрибонлик уйи тарбияланувчиларига нисбатан зўравонлик билан боғлиқ яна бир шов-шувли "Хоразм иши"ни қайта эслатди.
Деярли бир вақтнинг ўзида жамоатчилик эътибори бошқа бир воқеага — Тошкент вилоятига ҳам қаратилди. Ижтимоий тармоқларда патруль-пост хизмати ходими томонидан 14 ёшли қизга нисбатан содир этилиши мумкин бўлган зўравонлик ҳақидаги видеомурожаат пайдо бўлгач, вазият тезда шов-шувга айланди. Кейинроқ ҳуқуқ-тартибот идоралари содир бўлган воқеани саҳналаштириш деб атади ва ҳеч қандай ноқонуний ҳаракатлар йўқлигини маълум қилди, бироқ бу воқеа атрофидаги муҳокамалар вояга етмаганлар ва куч тузилмалари ходимлари иштирокидаги ишлар бўйича терговларнинг шаффофлигига бўлган жамоатчилик талабини кучайтирди.
Ушбу воқеалар ортидан бугунги кунда мамлакатда болалар ҳуқуқлари қандай ҳимоя қилинаётгани, зўравонлик сигналларига жавоб бериш механизмлари қанчалик самарали ишлаётгани, нима учун жамият бундай текширувлар натижаларига тобора кўпроқ шубҳа билан қараётгани ва давлат вояга етмаганларни ҳимоя қилиш тизимини қандай кучайтирмоқчи эканлиги ҳақидаги саволлар тобора кўпроқ кўтарилмоқда. Бу ҳақда мухбиримиз Ўзбекистон болалар омбудсмани Сурайё Раҳмонова билан суҳбатлашди.
- Тошкент вилоятида 14 ёшли қиз билан боғлиқ шов-шувли воқеадан сўнг, ижтимоий тармоқларда ППХ ходимига нисбатан айбловлар пайдо бўлганидан кейин, болалар омбудсмани бу вазиятга аралашдими?
- Ҳа, бу ҳолат болалар омбудсманининг алоҳида назоратида. Маълумот ижтимоий тармоқларда тарқалиб, кенг жамоатчилик эътирозига сабаб бўлганидан сўнг, биз расмий баёнот бериб, ушбу ҳолатни назоратга олдик.
Ҳозирда ҳолат юзасидан Оҳангарон тумани прокуратураси томонидан терговга қадар текширув ҳаракатлари олиб борилмоқда. Ушбу текширув якунланмагунча, расмий процессуал хулосалар пайдо бўлмагунча, нима содир бўлгани, вояга етмаган боланинг ҳуқуқлари бузилганми ва қай даражада бузилганини айтишга ҳали эрта.
Аммо биз учун принципиал жиҳатдан бошқа нарса муҳим: бундай вазиятларда болалар омбудсмани нафақат ахборот сабабининг ўзига, балки барча босқичларда бола ҳуқуқларига қандай риоя қилинаётганига ҳам эътибор қаратади. Гап процессуал кафолатлар, мутахассислар вояга етмаган билан қандай мулоқот қилиши, унга қандай шароитлар таъминланиши, унга босим ўтказилмаётганлиги, у қайта жароҳатланиш объектига айланмаётганлиги ҳақида бормоқда.
— Қизнинг ўзи билан суҳбат олиб борилаяптими?
— Бу ерда жуда эҳтиёт бўлиш керак. Бундай ҳолатлар имкон қадар нозик ёндашувни талаб қилади. Қизча билан мутахассислар ишлайди, лекин ҳар бир қўшимча мулоқот, ҳар бир янги суҳбат, айниқса, у заруратсиз ёки профессионал тайёргарликсиз ўтказилса, бола учун қўшимча психологик юкка айланиши мумкин.
Биз вояга етмаган шахсни доимий сўроқ объектига айлантириш мумкин эмаслигидан келиб чиқамиз. Профессионал хулоса бўлмагунча, зарур текширув ҳаракатлари якунланмагунча, бизнинг позициямиз болага қўшимча жароҳат етказмасликдир. Айни пайтда қизга нисбатан ҳақиқатан ҳам зўравонлик содир этилганини тасдиқловчи якуний маълумотлар йўқ. Шунинг учун ҳозир текширув ва профессионал баҳолаш натижаларини кутиш муҳим. Аммо текширув натижаларидан қатъи назар, бола ҳам ҳуқуқий, ҳам психологик жиҳатдан ҳимояланган бўлиши керак.
- Деярли бир вақтнинг ўзида Хоразм вилоятидаги воқеа ҳам кенг шов-шувга сабаб бўлди, унда оммавий ахборот воситалари ва суд материалларига кўра, 15 ёшли қизни фоҳишахонада ушлаб, эркаклар билан жинсий алоқа қилишга мажбурлашган. Бу иш ҳозир қайси босқичда?
— Бу кейс болалар омбудсмани назоратида. Биз бу ҳолатни бошиданоқ айнан вояга етмаган қизнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш нуқтаи назаридан кузатмоқдамиз. Бугунги кунга қадар иш бўйича суд ҳукми чиқарилган. Шу билан бирга, ишда иштирок этган айрим шахсларнинг жавобгарлиги билан боғлиқ масалаларни ўрганиш давом этмоқда. Шунинг учун бутун воқеа тўлиқ якунланди, деб айтишга ҳали эрта.
Биз учун бундай вазиятларда фақат терговнинг ўзи муҳим эмас. Кўпинча шов-шувли ишлардан сўнг жамият фақат айбдорларни жазолашга эътибор қаратади, аммо бунда боланинг ўзи ва унинг кейинги тақдири кадр ортида қолади. Бола бундай воқеалардан кейин ҳар томонлама ҳимояга ва узоқ муддатли кузатувга муҳтож бўлади. Ҳозирда қиз ихтисослаштирилган идоралар назорати остида. Булар Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги тузилмалари, ҳудудий хизматлар, шунингдек, Болалар омбудсманининг Хоразм вилоятидаги вакили. Биз бу вазиятни алоҳида кузатиб бормоқдамиз ва уни назорат қилиб турмоқдамиз.
Бундай воқеалар жамиятда жуда оғриқли муносабат уйғотади. Айниқса, гап вояга етмаган болалар ҳақида кетганда. Одамлар адолатни кўришни истайди, давлат ҳақиқатан ҳам болани ҳимоя қила олишини тушунишни истайди ва ҳар бир бундай сигнал объектив ва принципиал ҳуқуқий баҳоланади. Шу билан бирга, турли институтлар ваколатларининг чегараларини тушуниш жуда муҳимдир. Болалар омбудсмани тергов, прокуратура ёки суднинг ўрнини босмайди. Бизнинг вазифамиз — барча процессуал ҳаракатлар давомида бола ҳуқуқларига риоя этилишини, вояга етмаган шахс эътибордан четда қолмаслигини ва унинг манфаатлари иккинчи даражага тушиб қолмаслигини кузатиб боришдир.
Шу билан бирга, бундай воқеалар ҳақиқатан ҳам болаларга нисбатан зўравонлик мавзуси жамият учун қанчалик нозик бўлиб қолаётганини ва бугунги кунда терговларнинг шаффофлиги ҳамда ҳимоя институтларига бўлган ишончга бўлган талаб қанчалик юқори эканлигини кўрсатади. Айнан шунинг учун ҳозирда болаларни ҳимоя қилиш механизмларини, идоралараро ҳамкорликни, шунингдек, бундай ҳолатларнинг олдини олиш ва уларга жавоб бериш тизимини кучайтириш бўйича жиддий ишлар олиб борилмоқда.
— Сўнгги йилларда Хоразм вилоятида вояга етмаганларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари жамоатчиликка тобора кўпроқ маълум бўлмоқда. Бу ҳолатни ўзингиз қандай баҳолайсиз?
— Мен бундай жиноятларни фақат маълум бир ҳудуд билан боғламаган бўлардим. Бундай жиноятлар, афсуски, бутун мамлакат бўйлаб содир этилмоқда ва фақат алоҳида шов-шувли ҳолатлар асосида хулоса чиқариш унчалик холисона бўлмайди. Аммо яна бир муҳим тенденция бор: жамият бу муаммолар ҳақида кўпроқ гапира бошлади. Одамлар бундай ҳолатлар ҳақида индамай юришни бас қилишади. Бундай воқеалар ота-оналарнинг мурожаатлари, журналистик суриштирувлар, жамоат лойиҳалари ва фуқароларнинг фаоллиги туфайли тобора оммалашиб бормоқда.
Бир томондан, бу муаммонинг жиддийлигини кўрсатади. Бошқа томондан, бу болаларни ҳимоя қилиш мавзуси энди ёпиқ эмаслигини кўрсатади. Бу ҳам жамият учун жуда муҳим ўзгариш. Илгари бундай ҳолатлар ҳуқуқ-тартибот идораларига умуман етиб бормаслиги ёки оила, мактаб, маҳалла ичида қолиб кетиши мумкин эди. Бугунги кунда болаларни ҳимоя қилиш масалаларига жамоатчиликнинг эътибори сезиларли даражада ошди. Давлат тузилмалари ҳам жамоатчилик талабининг ана шу даражасига мос келиши керак.
- Бугунги кунда болаларнинг ўзлари ўз ҳуқуқларини қанчалик тушунишади ва бундай вазиятларда қаерга мурожаат қилишни билишадими?
- Бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш - бу нафақат содир бўлган воқеадан сўнг давлатнинг муносабати, балки боланинг ўз ҳуқуқлари поймол этилаётганини тушуниш қобилиятидир. Бу ерда ҳам, афсуски, болаларнинг хабардорлик даражаси ҳали ҳам етарли эмаслигини кўрамиз. Болалар омбудсмани фаолияти доирасида биз мунтазам равишда ҳудудларда, таълим муассасаларида ва ёпиқ муассасаларда болалар билан тадқиқотлар, сўровлар, учрашувлар ўтказиб келмоқдамиз.
Масалан, биргина 2025 йилда биз бир нечта йирик ижтимоий сўровлар ўтказдик, уларда 10 мингдан ортиқ бола иштирок этди. Натижалар шуни кўрсатадики, кўплаб вояга етмаганлар ҳали ҳам ёрдам сўраб қаерга мурожаат қилиш мумкинлигини, қандай ҳимоя механизмлари мавжудлигини ва давлат тузилмалари уларнинг мурожаатларига жавоб беришга мажбур эканлигини билишмайди.
Кўпинча болалар зўравонлик, босим, ўз ҳуқуқларининг бузилиши ҳақида гапиришдан қўрқишади. Кимдир унга ишонмасликларидан қўрқади. Кимдир атрофдагиларнинг қоралашидан қўрқади. Кимдир ўзи тушиб қолган вазият унинг ҳуқуқларини бузиш эканлигини умуман тушунмайди. Шунинг учун биз учун нафақат содир бўлган ҳолатларга муносабат билдириш, балки болаларнинг ҳуқуқий хабардорлигини ошириш ҳам жуда муҳимдир. Очиғини айтганда, ҳеч бир тизим фақат фожиадан кейин ишласа, самарали бўла олмайди.
Кўп нарса айнан профилактикага боғлиқ. Боланинг ўз ҳуқуқларини қанчалик яхши билишига боғлиқ. Атрофдаги катталарнинг хавотир сигналларини ўз вақтида пайқаш имконияти қанчалик юқори? Мактаблар, ижтимоий хизматлар, инспекторлар, психологлар ва оилалар қанчалик тўғри муносабат билдира олади. Чунки ночор вазиятга тушиб қолган бола ҳар доим ҳам дарҳол ёрдам сўраб мурожаат қилавермайди. Баъзан болалар ойлаб психологик босим, манипуляция ёки таҳдид остида бўлади. Давлатнинг вазифаси эса бола бу вазият билан ёлғиз қолмайдиган тизимни яратишдир.
Айнан шунинг учун ҳозирда идоралараро ҳамкорлик, зўравонликнинг олдини олиш, заиф тоифадаги болаларга ҳамроҳлик қилиш ва умуман бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш механизмларини такомиллаштириш бўйича ишлар кучайтирилмоқда.
— Бугунги кунда Ўзбекистон учун болаларни ҳимоя қилиш тизимидаги қайси ўзгаришларни энг муҳим деб ҳисоблайсиз?
- Ҳозир болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш механизмларини кучайтириш бўйича етарлича катта ишлар амалга оширилмоқда. Бу фақат жиноят қонунчилигига тааллуқли эмас. Яқинда давлатимиз раҳбарининг фармони билан тасдиқланган стратегия қабул қилинди, унда келгуси беш йилда бола ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг барча соҳаларини тизимли ривожлантириш кўзда тутилган. Бу жуда катта комплекс ҳужжат.
Хавфли вазиятда бўлган болаларни аниқлаш механизмларини такомиллаштириш, профилактика тизимини кучайтириш, психологик ва ижтимоий ёрдамни ривожлантириш, болалар билан ишлайдиган мутахассислар малакасини ошириш, шунингдек, идоралараро ҳамкорликни кучайтириш шулар жумласидандир.
Чунки болани ҳимоя қилиш бир идоранинг иши эмас. Бу ерда бутун бир тизим ишлаши керак. Бола турли тузилмалар ва идоралар орасида адашиб қолмаслиги жуда муҳим.
Изоҳлар мавжуд емас