Загрузка
Загрузка
Шенженда янги Ялта келишуви бўлиши мумкинми? Дунёнинг уч йирик давлати бир стол атрофида учрашди
Дунё

Шенженда янги Ялта келишуви бўлиши мумкинми? Дунёнинг уч йирик давлати бир стол атрофида учрашди

87
Загрузка

Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz.  АҚШ президенти Дональд Трамп, Россия президенти Владимир Путин ва Хитой раҳбари Си Цзиньпин 19 ноябрь куни Хитойнинг Шенжен шаҳрида уч томонлама учрашув ўтказди. Дунёдаги энг йирик ядровий арсеналга эга уч давлат раҳбарининг илк бундай учрашуви Украина уруши, Эрондаги вазият, ядровий қуролларни назорат қилиш ва халқаро хавфсизлик масалалари бўйича музокаралар фонида бўлиб ўтди. Учрашувнинг кўлами ва иштирокчилар таркиби 1945 йилги Ялта конференцияси билан таққослашларга сабаб бўлди. Бироқ бу учрашувдан янги халқаро келишувлар чиқадими ёки у фақат сиёсий рамзий аҳамиятга эга бўлиб қоладими — ҳозирча бу саволларга жавоб йўқ.

Нега бу учрашув Ялта конференцияси билан таққосланмоқда?

1945 йил февраль ойида Қримдаги Ялта конференциясида АҚШ президенти Франклин Рузвельт, Буюк Британия бош вазири Уинстон Черчилль ва СССР раҳбари Иосиф Сталин учрашган эди. Иккинчи жаҳон уруши тугашига яқин ўтказилган мазкур конференцияда урушдан кейинги Европа тартиби, Германиянинг тақдири ва халқаро хавфсизлик тизимини шакллантириш масалалари муҳокама қилинган.

Ўша учрашувда уч давлат раҳбарлари урушдан кейинги дунёдаги сиёсий таъсир ва хавфсизлик масалалари бўйича муҳим қарорларга келган. Шу сабабли Шенженда АҚШ, Россия ва Хитой раҳбарларининг бир стол атрофида тўпланиши ҳам янги геосиёсий келишувлар эҳтимоли ҳақидаги саволларни кун тартибига олиб чиққан.

Бироқ икки учрашув ўртасида муҳим фарқ бор. Ялта конференциясидаги уч давлат ўша пайтда бир ҳарбий иттифоқ таркибида эди. Шенженда эса манфаатлари ва ташқи сиёсий мақсадлари бир-биридан фарқ қиладиган уч давлат раҳбари учрашди.

Шунингдек, ҳозирча улар дунёни таъсир доираларига бўлиш ёки бошқа давлатлар тақдирини ўзаро ҳал қилиш бўйича келишувга эришгани ҳақида маълумот йўқ. 

Уч давлат раҳбари нималарни муҳокама қилди?

Учрашув тахминан бир ярим соат давом этган. Раҳбарлар оммавий ахборот воситалари учун қўшма матбуот анжумани ўтказмаган. Музокаралар якунлари бўйича Россия томони тарқатган баёнотда халқаро вазият, стратегик барқарорлик, БМТни ислоҳ қилиш, энергетика ва ядровий хавфсизлик масалалари тилга олинган.

Ядровий қуроллар. Трамп учрашувдан олдин ядровий қуролсизланиш масаласини муҳокама қилиш нияти борлигини билдирган. Россия ва АҚШ дунёдаги энг йирик ядровий арсеналларга эга. Хитойнинг ядровий салоҳияти уларникидан анча кичик бўлса-да, мамлакат ўз арсеналини ривожлантиришда давом этмоқда.

Си Цзиньпин ядровий қуролларни тўлиқ тақиқлаш ва йўқ қилиш зарурлигини таъкидлаган. Учрашувдан кейинги маълумотларда эса уч давлат ядровий хавфларни камайтириш ва қуролларни тарқатмаслик бўйича мулоқотни давом эттиришга келишгани айтилган. 

Украина уруши. Украина масаласи ҳам учрашув атрофидаги асосий мавзулардан бири бўлган. Трамп аввалроқ Путин ва Си Цзиньпин билан урушни тугатиш имкониятларини муҳокама қилишини билдирган. Россия томони эса музокараларда Украина масаласи кўтарилганини айтган.

Бироқ Хитой бу масалани расмий кун тартибига киритишга эҳтиёткорлик билан ёндашган. Бу Пекиннинг Украинадаги урушни, аввало, Европа хавфсизлиги билан боғлиқ масала сифатида кўришини ҳам англатади.

Эрон ва Яқин Шарқ. Трамп учрашувдан олдин Эрондаги уруш ва минтақавий хавфсизлик масалаларини ҳам муҳокама қилишини айтган. Бу Вашингтон учун муҳим, чунки Россия ва Хитойнинг Эрон билан сиёсий ҳамда иқтисодий алоқалари мавжуд.

Энергетика ва БМТ. Россия томони тарқатган маълумотда уч давлат нефть ва газ ишлаб чиқаришни кўпайтириш, энергетика оқимларининг барқарорлигини таъминлаш ҳамда БМТни ислоҳ қилиш масалаларида ҳамкорлик қилишга тайёрлигини билдирган. Ядровий урушда ғолиб бўлмаслиги ва бундай уруш ҳеч қачон бошланмаслиги кераклиги ҳам қайд этилган. 

Ҳар бир раҳбар бу учрашувдан нимани кутди?

Учрашувда уч давлат бир хил мақсадни кўзлаган, деб бўлмайди. Уларнинг ҳар бири ўзининг ташқи сиёсий ва иқтисодий манфаатларидан келиб чиқиб ҳаракат қилмоқда.

Дональд Трамп учун учрашув ядровий қуролларни назорат қилиш бўйича янги музокараларни бошлаш, Эрон масаласида Россия ва Хитой билан мулоқот қилиш ҳамда халқаро сиёсатда дипломатик натижа кўрсатиш имконияти бўлган. Вашингтон, айниқса, ядровий қуролларни қисқартириш бўйича Хитойни ҳам музокараларга жалб этишдан манфаатдор.

Владимир Путин учун эса АҚШ президенти билан бевосита мулоқот қилиш ва Россиянинг халқаро сиёсатдаги ўрнини мустаҳкамлаш муҳим. Украина уруши давом этаётган бир пайтда Вашингтон ва Пекин раҳбарлари билан бир стол атрофида ўтириш Москва учун ҳам сиёсий аҳамиятга эга.

Си Цзиньпин учун учрашув Хитойнинг йирик халқаро масалалардаги ролини намойиш этиш имконияти бўлган. Пекин бир томондан АҚШ билан савдо ва иқтисодий муносабатларни барқарорлаштиришга, иккинчи томондан Россия билан стратегик ҳамкорликни сақлашга ҳаракат қилмоқда.

Украина ва Европа четда қоляптими?

Шенжендаги учрашувнинг энг баҳсли жиҳатларидан бири — дунёдаги йирик геосиёсий муаммоларни муҳокама қилишда бевосита манфаатдор бўлган бошқа давлатларнинг иштироки масаласи.

Масалан, Украина уруши бўйича АҚШ, Россия ва Хитой раҳбарлари ўртасидаги музокаралар Киевнинг манфаатларига бевосита таъсир қилиши мумкин. Бироқ Украина уч томонлама учрашув иштирокчиси эмас. Европа давлатлари ҳам ушбу музокараларда бевосита иштирок этмаган.

Бу ҳолат Ялта конференцияси билан таққослашларни янада кучайтирмоқда. Чунки 1945 йилда ҳам йирик давлатлар ўртасидаги келишувлар бошқа мамлакатларнинг сиёсий тақдирига таъсир кўрсатган эди.

Reuters аввалроқ учрашув эҳтимоли ҳақида хабар берар экан, Украина, Тайван ва бошқа давлатларда йирик кучлар уларнинг розилигисиз таъсир доираларини белгилаши мумкинлиги ҳақида хавотирлар пайдо бўлганини ёзган.

Шенжен учрашуви дунё тартибини ўзгартирадими?

Ҳозирча учрашувдан кейин уч давлат ўртасида янги халқаро шартнома ёки дунёдаги таъсир доираларини белгилайдиган келишув имзолангани маълум эмас. Раҳбарлар стратегик барқарорлик, ядровий хавфсизлик, энергетика ва халқаро ташкилотларни ислоҳ қилиш бўйича мулоқотни давом эттириш ниятини билдирган.

Шу маънода, Шенжендаги учрашувни янги Ялта конференцияси деб аташ ҳозирча шошма-шошарлик бўлади. Аммо унинг ўзи халқаро сиёсатдаги муҳим воқеа: дунёдаги уч йирик куч маркази раҳбарлари бир стол атрофида ўтириб, ўзаро келишмовчиликларга қарамай, умумий масалаларни муҳокама қилган.

Энди асосий савол — бу мулоқот амалий келишувларга олиб келадими ёки учрашув тарихда фақат рамзий сиёсий воқеа сифатида қоладими? Буни кейинги музокаралар ва уч давлатнинг амалдаги ҳаракатлари кўрсатади.

Ўзбекистон бўйлаб янгиликлар: Telegram-каналга уланинг

Загрузка
Мақоладан таъсирланиш
Ёқади
0
Таҳсинга лойиқ
0
Хурсандчилик
0
Ҳайрон бўлмоқ
0
Тушкунлик
0
Хомушлик
0
Ҳафсаласи пир бўлмоқ
0
Ёқмайди
0

0 изоҳлар

  • Изоҳлар мавжуд емас

Рухсат олинг Шарҳлар қолдириш мумкин бўлиши учун.


Бошқа янгиликлар

Юклаш...