Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Бугунги кунда сунъий интеллект энди фақат саволларга жавоб берадиган ёки матн ёзиб берадиган дастур эмас. Сўнгги воқеалар унинг одамни эҳтимолий жиноятдан ҳимоя қилиш, киберҳужумларни аниқлаш ва ҳатто айрим ҳолларда ҳужум жараёнида мустақил ҳаракат қилиш даражасига етиб бораётганини кўрсатмоқда. Хўш, келажакда бизни нима кутмоқда?
Айнан шу савол билан Batafsil.uz мухбири Ички ишлар вазирлиги Академияси профессори, подполковник Нозимжон Тургуновга юзланди.
Юқоридаги ҳолатларга, хусусан, Бразилияда яқинда содир бўлган воқеа бунга бир мисол бўла олади. 36 ёшли эркак 8 ёшли ўғлини ўлдириш режасини икки ойдан ортиқ вақт давомида ChatGPT билан муҳокама қилганидан сўнг қўлга oлинган. Хабарларга кўра, ёзишмалардаги хавфли мазмун сунъий интеллект платформасининг хавфсизлик тизимида сигнал берган ва маълумотлар АҚШ ҳамда Бразилия ҳуқуқ-тартибот идораларига етказилган.
Бу воқеада сунъий интеллект хавфни яратган эмас, аксинча, уни аниқлашга ёрдам берган. Аммо технологиянинг бошқа томони ҳам бор: энди AI ҳужум қилувчи томон учун ҳам воситага айланиши мумкин.
Мисол учун, август ойида Тайвань давлат идораларига қарши киберҳужум ҳақида хабар тарқалди. Унда сунъий интеллект агентлари хакерларга оддий ёрдамчи сифатида эмас, балки айрим вазифаларни мустақил бажарувчи восита сифатида ишлагани айтилган.
Хабарларга кўра, ҳужум давомида AI агентлари давлат тизимларини ўрганиш, аккаунтларга киришга уриниш, кейинги нишонларни танлаш ва ҳимоя чоралари ўзгарганда ҳаракатларини мослаштириш каби вазифаларни бажарган.
Шу тариқа, аввал хакернинг ўзи соатлаб бажарадиган айрим жараёнларни сунъий интеллектга топшириш имконияти пайдо бўлмоқда. Бу эса киберҳужумларни тезроқ ва каттароқ миқёсда амалга ошириш хавфини оширади.
Технологиянинг бундай имкониятлари фақат реал ҳужумлар билан боғлиқ хабарларда эмас, унинг ўзини синаш жараёнларида ҳам намоён бўлмоқда. Назорат остидаги тест муҳитида ҳам автоном AI агентларининг кутилмаган ҳаракат қилиши технология устидан назорат масаласини янада долзарблаштиради.
Шу нуқтада асосий савол пайдо бўлади: агар сунъий интеллектга мустақил ҳаракат қилиш имконияти берилса, у ўз имкониятларидан қай даражада фойдаланади ва унинг ҳаракатларини ким назорат қилади?
Бу савол энди фақат технология компанияларини эмас, оддий одамларни ҳам қизиқтириши табиий. Чунки сунъий интеллект аллақачон телефон, компьютер, банк тизимлари, давлат хизматлари ва бошқа кўплаб соҳаларга кириб келган.
Хўш, бундай AIни ким назорат қилади?
Ички ишлар вазирлиги Академияси Аниқ фанлар кафедраси бошлиғи, профессор, подполковник Нозимжон Тургуновнинг билдиришича, сунъий интеллектнинг бундай имкониятлари унинг қандай ишлашини, қарор қабул қилиш жараёнини ва ғайриоддий ҳаракатларини назорат қила оладиган мутахассисларга бўлган эҳтиёжни ҳам жуда оширмоқда. Чунки AI қанчалик мустақил бўлиб борса, унинг хавфсизлигини таъминлаш ҳам шунчалик мураккаб вазифага айланади.
Ўзбекистон бундай киберҳужумларга тайёрми, мамлакатимизда етарли салоҳиятга эга кадрлар мавжудми?
Ўзбекистонда ҳам киберхавфсизлик ва рақамли криминалистика соҳаси учун мутахассислар тайёрлашга эътибор кучайтирилмоқда. Президентимизнинг 2025 йил 22 январдаги "Рақамли технологиялар воситасида содир этиладиган жиноятларга қарши курашиш соҳаси учун профессионал кадрлар тайёрлаш тизимини жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида"ги қарори бу йўналишдаги таълим ва кадрлар тайёрлаш тизимини ривожлантириш учун асос бўлган.
Шу асосда Ички ишлар вазирлиги Академияси тузилмасида Киберхавфсизлик ва рақамли криминалистика факультети ташкил этилган. Академиянинг Аниқ фанлар кафедраси маълумотларига кўра, факультетда киберҳуқуқ, аниқ фанлар, рақамли технологиялар ва ахборот хавфсизлиги ҳамда криминалистик экспертиза йўналишлари бўйича мутахассислар тайёрланмоқда.
Бу ерда эътиборли жиҳат шундаки, киберхавфсизликни фақат компьютер дастурлари ёки кодлар билан боғлашнинг ўзи етарли эмас. Замонавий мутахассисдан рақамли технологияларни билиш билан бирга, жараёнларни таҳлил қилиш, эҳтимолий хавфларни баҳолаш ва уларнинг математик ҳамда физик асосларини тушуниш ҳам талаб этилади.
Аслида, сунъий интеллектнинг ўзи ҳам рақамлар ва ҳисоб-китоблар ортида ишлайди. У катта ҳажмдаги маълумотларни қайта ишлайди, улар ўртасидаги боғлиқликларни аниқлайди, эҳтимолий натижаларни ҳисоблайди ва муайян қарорларнинг энг мақбул вариантини танлашга ҳаракат қилади.
Киберхавфсизликда эса бу билимлар янада амалий аҳамият касб этади. Масалан, тармоқдаги катта ҳажмдаги маълумотларни статистик таҳлил қилиш орқали одатий фаолият билан шубҳали ҳаракат ўртасидаги фарқни аниқлаш мумкин. Фойдаланувчининг тизимга кириш вақти, мурожаатлар сони ёки маълумот алмашинуви ҳажмидаги кескин ўзгаришлар хавф белгиси сифатида баҳоланиши мумкин.
Бошқача айтганда, хакерни аниқлашда ҳам, AI томонидан амалга оширилаётган ғайриоддий ҳаракатни пайқашда ҳам рақамлар "гапиради". Фақат уларни тўғри ўқий оладиган ва натижани тўғри талқин қиладиган мутахассис керак.
Шунинг учун бугун киберхавфсизлик соҳасида "компьютерни яхши билиш" тушунчасининг ўзи етарли эмас. Мутахассис бир вақтнинг ўзида дастурлаш, информатика, математика, физика, сунъий интеллект ва ахборот хавфсизлиги ўртасидаги боғлиқликни тушуниши керак. Академия материалида ҳам замонавий киберхавфсизлик мутахассиси фаолияти айнан шу фанларнинг ўзаро боғлиқлигини талаб қилиши таъкидланган.
Демак, сунъий интеллектни назорат қилиш саволига жавоб фақат "уни ўчириб қўйиш"дан иборат эмас. Асосий масала — унинг қандай ишлашини тушунадиган, хавфли ҳаракатни ўз вақтида аниқлайдиган ва технологияни инсон манфаати йўлида бошқара оладиган мутахассисларни тайёрлашдир.
Математика бу ерда оддий формулалар йиғиндиси эмас. Киберхавфсизликнинг кўплаб механизмлари айнан математик қонуниятларга таянади. Хусусан, ахборотни шифрлаш, фойдаланувчини аутентификация қилиш ва маълумотларнинг махфийлигини таъминлашда сонлар назарияси, алгебра, дискрет математика, математик мантиқ ва эҳтимоллар назариясидан фойдаланилади.
Математика киберҳужумларни аниқлашда ҳам муҳим аҳамиятга эга. Катта ҳажмдаги тармоқ маълумотлари статистик таҳлил қилиниб, одатий фаолият билан шубҳали ҳаракат ўртасидаги фарқ аниқланиши мумкин. Масалан, фойдаланувчининг тизимга кириш вақти, мурожаатлар сони ёки маълумот алмашинуви ҳажмидаги одатдан ташқари ўзгаришлар хавф белгиси сифатида баҳоланади.
Сунъий интеллектнинг киберхавфсизликдаги имкониятлари ҳам шу жараёнлар билан боғлиқ. AI катта ҳажмдаги маълумотларни тезкор қайта ишлаш, тармоқдаги аномал ҳолатларни аниқлаш, шубҳали фаолиятни баҳолаш ва айрим киберҳужумларни прогнозлашда қўлланиши мумкин. Бунинг назарий асосида эҳтимоллар назарияси, оптималлаштириш, математик моделлаштириш ва маълумотларни таҳлил қилиш усуллари ётади.
Физика эса рақамли дунёнинг кўзга кўринмайдиган қисмини тушунишга ёрдам беради. Компьютерлар, серверлар, алоқа воситалари ва сенсорлар муайян физик жараёнлар асосида ишлайди. Шунинг учун электр токи, электромагнит майдон, электромагнит тўлқинлар, оптик сигналлар, яримўтказгичлар ва сигнал узатиш жараёнларини билиш ҳам киберхавфсизлик мутахассиси учун муҳим.
Бунинг амалий мисолини рақамли криминалистикада кўриш мумкин. Масалан, Фарадей камераси ёки Фарадей халтасидан айрим ҳолларда мобиль қурилмани ташқи алоқа каналларидан изоляция қилиш учун фойдаланилади. Бундай воситалар GSM, Wi-Fi, Bluetooth ва GPS каби симсиз алоқа каналларини блоклаши мумкин. Бу эса электрон далилларни сақлаш ва қурилмадаги маълумотларнинг масофадан ўзгартирилиши ёки ўчирилишининг олдини олишда муҳим аҳамиятга эга.
Сунъий интеллектнинг ривожланиши бу талабларни янада кучайтиради. Чунки унинг ривожланиши билан боғлиқ хавотирлар олимларни жиддий ўйлантирмоқда. Энг асосий салбий жиҳатлардан бири — унинг мустақил қарор қабул қилиши ва кутилмаган ҳаракатларни амалга ошириши хавфидир. Агар бундай тизимларга тўлиқ эркинлик берилса, уларнинг ҳаракатларини назорат қилиш ва жиловлаш мураккаблашиб кетади.
Шунингдек, кибержиноятчилар технологиядан фойдаланиб, ҳужумларни янада тезроқ, кенг миқёсда ва автоматик тарзда амалга ошириши мумкинлиги ҳам жиддий хавф туғдиради. Бундан ташқари, кундалик ҳаёт ва давлат хизматларининг рақамли тизимларга ҳаддан ташқари тобе бўлиб қолиши хавфсизликдаги кичик хатоларнинг ҳам оғир оқибатларга олиб келиши эҳтимолини оширади.
Шунинг учун асосий вазифа сунъий интеллектни тўхтатиш эмас, балки унинг имкониятларини инсон назорати ва хавфсизлик талаблари билан уйғунлаштиришдан иборат.
Шундай экан, "Сунъий интеллект хакерга айланса, уни ким тўхтатади?" деган саволга битта жавоб бор: уни технологиянинг ўзидан яхшироқ тушунадиган ва назорат қила оладиган мутахассислар.
Чунки сунъий интеллект ҳали одамларнинг ўрнини тўлиқ эгаллагани йўқ. Аммо у энди оддий ёрдамчи ҳам эмас. У хавфни аниқлаши, қарор қабул қилиши ва айрим ҳолларда мустақил ҳаракат қилиши мумкин бўлган технологияга айланмоқда.
Шунинг учун энди асосий савол "AI яна нимани қила олади?" эмас, балки "У нимани қила олишини биз қай даражада назорат қила оламиз?" деган савол бўлиб қолмоқда.
Изоҳлар мавжуд емас