Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Франциядан Сербиягача бўлган намойишлар таълим муаммолари, ишсизлик ва қимматчиликка қарши бошланиб, сиёсий инқирозга айланмоқда. Ижтимоий тармоқлар орқали бир-биридан илҳомланаётган ёшлар айрим мамлакатларда ҳукумат истеъфосини талаб қилмоқда. Сербияда эса икки йиллик норозиликлар сайловда ҳокимият алмашишига олиб келди.
Европанинг бир қатор мамлакатларида сўнгги ҳафталарда ёшлар иштирокидаги оммавий намойишлар кучайди. Франция, Италия, Бельгия, Испания, Португалия, Ирландия, Греция, Сербия ва Албанияда кўчага чиққанлар таълим сифати, ишсизлик, уй-жой нархи, яшаш харажатлари ва коррупциядан норозилик билдирмоқда. Айрим акциялар полиция билан тўқнашувлар, ёнғинлар ва биноларга ҳужумлар билан якунланган.
Reuters агентлиги 28 октябрда эълон қилган таҳлилида Европа бўйлаб тарқалаётган бу ҳаракатларни "Z авлод" намойишлари деб атади. Агентликнинг қайд этишича, уларнинг талаблари ҳар бир мамлакатда турлича бўлса-да, умумий жиҳат — ёшларнинг ўз келажагига ишончи сусайгани ва сиёсий раҳбарлар уларни эшитмаётгани ҳақидаги ҳиссиётдир.
Норозиликлар қаердан бошланди?
Ҳозирги тўлқиннинг Европа бўйлаб кучайишида Франция муҳим ўрин тутди. Маълумотларга кўра, норозиликлар сентябрь ойида Парижнинг кам таъминланган ҳудудларидаги мактаблардан бошланган. Ўқувчилар ўқитувчилар етишмаслиги, таъмирталаб бинолар, синфларда ўқувчилар сони кўплиги ва таълим шароитлари етарли эмаслигидан норози бўлган.
Дастлаб дарсларни тўхтатиш ва мактаб биноларини тўсиб қўйиш билан чекланган акциялар кейинчалик Бордо, Ренн, Нант, Лион, Лилль ва Марсель каби шаҳарларга тарқалган. Октябрь ойига келиб намойишларга талабалар, касаба уюшмалари ва яшаш харажатлари ошишига қарши чиқаётган бошқа гуруҳлар ҳам қўшилган.
17 октябрь куни Франция бўйлаб ўтказилган намойишларда Ички ишлар вазирлиги маълумотига кўра, тахминан 550 минг киши қатнашган. Бошқа баҳоларда иштирокчилар сони 800 минггача етган. Акцияларнинг катта қисми тинч ўтган бўлса-да, айрим шаҳарларда ҳокимлик бинолари ва савдо нуқталарига зарар етказилган, ёнғинлар ва полиция билан тўқнашувлар содир бўлган. Воқеалар фонида камида 2 400 киши ҳибсга олинганини хабар қилинган.
Франция президенти Эммануэль Макрон намойишлардан кейинги мурожаатида зўравонликни қоралаган. Бироқ у норозилик билдириш ҳуқуқини жамоат тартибини бузиш ва биноларни вайрон қилишдан ажратиш зарурлигини ҳам таъкидлаган. Бу эса ҳукумат олдида икки вазифа турганини кўрсатади: норозилик сабабларини ўрганиш ва жамоат хавфсизлигини таъминлаш.
Намойишлар қандай қилиб бошқа давлатларга тарқалди?
Франциядаги акциялар билан бир вақтда Бельгия, Италия, Испания, Португалия ва бошқа мамлакатларда ҳам ёшлар кўчага чиқди. BBC Европа муҳаррири Катя Адлернинг 29 октябрдаги таҳлилига кўра, Мадрид марказида сентябрь охиридан бери намойишчиларнинг чодирларидан иборат лагер мавжуд. Лиссабонда минглаб ёшлар юриш ўтказган, Брюсселда эса полиция намойишчиларга қарши кўздан ёш оқизувчи газ ва сув тўпларидан фойдаланган.
Қайд этилишича, намойишлар кўп ҳолларда TikTok ва Instagram орқали тезкор ташкил қилинмоқда. Талабалар уюшмалари ҳам жараёнда иштирок этса-да, ёшлар бошқа мамлакатлардаги тенгдошларининг ҳаракатларидан ҳам илҳомланмоқда. Бельгия ички ишлар вазири бу жараённи "намойишларнинг TikTokлашуви" деб атаган.
Бу ерда ижтимоий тармоқларнинг роли фақат ахборот тарқатиш билан чекланмайди. Улар норозилик шиорлари, акция ўтказиш усуллари ва иштирокчилар тажрибасини чегаралардан ташқарига олиб чиқмоқда. Келтирилган мисоллардан бири — Брюсселдаги 19 ёшли талаба Майя Гурдельнинг намойишларда ишлатган "Агар биз ёнсак, сиз ҳам ёнасиз" шиори. Бу ибора "Очлик ўйинлари" фильмидаги жумлага асосланган бўлиб, турли мамлакатлардаги ёшлар ҳаракатларида ҳам рамз сифатида қўлланмоқда.
Шу билан бирга, Европа мамлакатларидаги барча намойишларни ягона ташкилот ёки марказ бошқараётгани ҳақида далил йўқ. Уларнинг ўзаро боғлиқлиги, асосан, умумий норозилик кайфияти, ижтимоий тармоқлардаги ахборот алмашинуви ва бир-бирининг ҳаракатларидан илҳомланишида намоён бўлмоқда.
Албанияда талабалар ҳукумат истеъфосини талаб қилмоқда
Европадаги норозиликларнинг сиёсий тус олаётганини Албания мисолида ҳам кўриш мумкин. Тиранада 13 октябрдан бошланган акциялар дастлаб университетлардаги шароитни яхшилаш, таълим харажатларини камайтириш, ёшларни молиявий қўллаб-қувватлаш ва битирувчилар учун иш ўринларини кўпайтириш талаблари билан бошланган.
Бироқ талабалар норозилиги тез орада ҳукуматдаги коррупция, ишсизлик ва ижтимоий тенгсизликка қарши ҳаракатга айланган. Кейинчалик намойишчилар бош вазир Эди Раманинг истеъфосини талаб қила бошлаган. Рама эса лавозимидан кетиш нияти йўқлигини билдирган.
14 октябрь куни намойишчилар Таълим вазирлиги биносига ўт қўйган, банк филиалларидан бири ҳам ёнғиндан зарар кўрган. Кейинги кунларда полиция билан тўқнашувлар кучайган. 18 октябрь куни ҳуқуқ-тартибот органлари кўздан ёш оқизувчи газ ва сув тўпларидан фойдаланган, айрим намойишчилар эса полицияга тош, пиротехника ва "Молотов коктейли" отган.
Албания Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотига кўра, 18 октябрдаги тўқнашувларда 28 киши жароҳатланган. Уларнинг 19 нафари полиция ходимлари бўлган. 17 октябрдаги намойишларда эса 65 киши жароҳатлангани хабар қилинган. Batafsil.uz келтирган Reuters маълумотида 17 октябрга қадар полиция 500 нафарга яқин кишини ушлагани, уларнинг 330 нафари қўйиб юборилгани айтилган.
Норозиликнинг яна бир сабаби — Албания жанубидаги экологик ҳимоя остидаги ҳудудда қимматбаҳо курорт қуриш лойиҳаси. У АҚШ президенти Дональд Трампнинг куёви Жаред Кушнер билан боғлиқ инвестиция ташаббуси сифатида тилга олинган. Лойиҳа атрофидаги баҳслар ҳукумат қарорларининг шаффофлиги ва маҳаллий аҳоли манфаатлари қай даражада ҳисобга олинаётгани ҳақидаги саволларни кучайтирган.
Сербия: икки йиллик норозилик сайловда ҳокимият алмашишига олиб келди
Европадаги ёшлар ҳаракатининг энг катта сиёсий натижаси Сербияда кузатилди. Бу ерда намойишлар 2024 йил 1 ноябрда Нови-Сад темир йўл вокзалида бетон соябон қулаб тушиши ва 16 кишининг ҳалок бўлишидан кейин бошланган.
Фожиа мамлакатдаги инфратузилма лойиҳалари, давлат харидлари ва коррупцияга қарши назорат масалаларини кун тартибига олиб чиқди. Талабалар ҳалок бўлганлар учун адолат талаб қилиб, вокзал реконструкциясига оид ҳужжатларни ошкор этиш, масъулларни жавобгарликка тортиш ва давлат институтлари фаолиятини шаффофлаштиришни талаб қилди. Кейинчалик ҳаракат муддатидан олдин парламент сайлови ўтказиш талабини ҳам илгари сурди.
Намойишлар бир неча ой давомида мамлакатнинг турли шаҳарларига тарқалган. Европа парламенти ҳужжатида 2025 йил февраль ойидан сентябрь охиригача Сербиянинг 630 дан ортиқ ҳудудида 10 700 дан зиёд намойиш ўтказилгани қайд этилган. 2025 йил 15 март куни Белградда бўлиб ўтган акция мамлакат тарихидаги энг йирик намойишлардан бири сифатида баҳоланган.
Ҳукумат эса ҳаракатни фақат ижтимоий норозилик сифатида эмас, сиёсий хавф сифатида ҳам кўрган. Ҳокимият ва уни қўллаб-қувватловчи оммавий ахборот воситалари намойишчиларни хорижий кучлар манфаатига хизмат қилиш, терроризм ва конституциявий тузумни ағдаришга уринишда айблаган. Айрим ҳолатларда фаоллар ҳибсга олинган, намойишчиларга нисбатан куч ишлатилгани ҳақида хабарлар тарқалган. Европа парламенти ҳужжатида эса ҳибслар, зўравонлик ва фуқароларни кузатиш билан боғлиқ ҳолатлар танқид қилинган.
2026 йил 25 октябрдаги парламент сайлови эса ҳаракат учун бурилиш нуқтаси бўлди. Reuters ва Associated Press хабарларига кўра, талабалар ҳаракати қўллаб-қувватлаган "Талабалар рўйхати" Александр Вучичнинг Сербия прогрессив партияси устидан ғалаба қозонган. Бу билан партиянинг 14 йиллик ҳукмронлиги якунланган. Британия парламентининг тадқиқот хизмати маълумотига кўра, талабалар рўйхати 53,7 фоиз овоз ва парламентдаги 250 ўриндан 141 тасини қўлга киритган. Вучич мағлубиятни тан олган, бироқ ҳаракатни хориждан молиялаштирилган давлатни ағдариш лойиҳаси деб аташда давом этган.
1 ноябрь куни, фожианинг икки йиллигида, минглаб сербияликлар Нови-Садда яна йиғилди. Бу сафар улар нафақат ҳалок бўлганларни хотирлаш, балки янги ҳокимиятдан ишни охирига етказиш ва масъулларни жавобгарликка тортишни талаб қилишди. AP маълумотига кўра, вокзал соябони қулаш иши бўйича аввал 13 киши, жумладан собиқ вазир айбланган, аммо тергов жараёни тўхтаб қолган ва суд жараёни бошланмаган.
Сербия тажрибаси шуни кўрсатадики, талабалар ҳаракати фақат ҳукуматга қарши норозилик билдириш билан чекланмай, сиёсий майдонга чиқиши ва сайловда иштирок этиши ҳам мумкин. Бироқ энди ҳаракат олдида бошқа муаммо турибди: норозиликни ташкил қилишдан давлатни бошқаришга ўтиш. Халқаро нашрлар таъкидлаганидек, янги сиёсий куч вакилларининг аксариятида давлат бошқаруви тажрибаси йўқ.
Ёшларни кўчага олиб чиққан умумий сабаб нима?
Европадаги намойишлар бир хил сабаб билан бошланмаган. Францияда таълим муассасаларидаги шароит ва ўқитувчилар етишмаслиги, Албанияда таълим харажатлари, ишсизлик ва коррупция, Сербияда эса ҳалокатли фожиа ортидан давлат тизимига ишончсизлик асосий туртки бўлган.
Шунга қарамай, уларнинг ортида бир-бирига яқин муаммолар турибди:
-
Яшаш қимматлашмоқда. Reuters келтирган Европа Иттифоқининг 2025 йилги сўровига кўра, 16–30 ёшдаги ёшларнинг 40 фоизи яшаш харажатлари ошишини асосий ташвишларидан бири деб ҳисоблайди.
-
Ёшлар камбағаллик хавфига кўпроқ дуч келмоқда. 2025 йилда Европа Иттифоқида камбағаллик ёки ижтимоий четланиш хавфи остида бўлган 92,7 миллион аҳоли орасида 18–24 ёшдагилар улуши 26,3 фоизни ташкил этган. 65 ёшдан ошганлар орасида бу кўрсаткич 18,8 фоиз бўлган.
-
Таълим ва меҳнат бозори ўртасида узилиш бор. Ёшлар сифатли таълим олганидан кейин ҳам муносиб маошли иш ва барқарор келажакка эга бўлиш имконияти чекланганидан норози.
-
Уй-жой муаммоси кучаймоқда. Айниқса йирик шаҳарларда ижара нархлари ва уй сотиб олиш харажатлари ёшларнинг мустақил ҳаёт бошлашини қийинлаштирмоқда.
-
Сиёсий тизимга ишонч пасаймоқда. Намойишчиларнинг бир қисми ўз талаблари одатий мурожаат ва тинч акциялар орқали эшитилмаётганини айтмоқда.
Reuters суҳбатлашган ёшлардан бири — Брюсселдаги талаба Майя Гурдель аввал тинч йўл билан норозилик билдиришга ҳаракат қилингани, аммо уларни ҳеч ким эшитмаганини айтган. Унинг фикрича, фақат кўчалардаги тартибсизликлардан кейин оммавий ахборот воситалари ва сиёсатчилар уларга эътибор қарата бошлаган. Бу фикр намойишларнинг барчасини оқламайди, аммо ёшлар нега одатий сиёсий мулоқотдан натижа кутишни тўхтатаётганини тушунишга ёрдам беради.
Бу ҳаракатлар Европа учун нимани англатади?
Европадаги намойишларни фақат "Z авлоднинг исёни" деб аташ вазиятни тўлиқ тушунтирмайди. Чунки кўчага фақат талабалар эмас, уларнинг талабларини қўллаб-қувватлаётган ишчилар, касаба уюшмалари ва бошқа ижтимоий гуруҳлар ҳам чиқмоқда. Францияда таълим муаммолари билан бошланган акцияларнинг яшаш харажатларига қарши умуммиллий ҳаракатга айланиши бунинг мисолидир.
Иккинчи жиҳат — ёшларнинг сиёсий жараёнларга муносабати ўзгармоқда. Улар фақат ҳукумат қарорларини танқид қилиш билан чекланмай, айрим ҳолларда раҳбарларнинг истеъфосини, сайловларни ва давлат институтларидаги ўзгаришларни талаб қилмоқда. Сербияда эса талабалар ҳаракати сайловда қатнашиб, амалдаги ҳукмрон партияни мағлуб этди.
Учинчи жиҳат — ижтимоий тармоқлар норозиликларнинг тарқалиш тезлигини оширмоқда. Бир мамлакатдаги акция бошқа давлатдаги ёшларга ўз талабларини қандай ифода этиш, қандай шиорлардан фойдаланиш ва қандай ҳаракат қилиш мумкинлигини кўрсатмоқда. Бироқ бу ҳолат ҳар бир давлатдаги намойишларнинг сабаби ва мақсади бир хил дегани эмас.
Энг муҳими, кўчалардаги норозиликлар ҳукуматлар учун жамиятдаги муаммоларни эрта аниқлаш сигнали бўлиши керак. Агар таълим сифати, иш ўринлари, уй-жой ва коррупция каби масалалар узоқ вақт ҳал этилмаса, дастлаб кичик гуруҳдан бошланган норозилик кенг сиёсий ҳаракатга айланиши мумкин. Сербиядаги икки йиллик жараён бунинг энг яққол мисолидир.
Европадаги воқеалар ҳозирча ягона ҳаракат ёки умумий сиёсий дастурга бирлашмаган. Аммо уларнинг барчасида бир савол такрорланмоқда: ёшлар ўз келажагини шу давлатда қуришига ишона оладими ва ҳукуматлар уларни эшитишга тайёрми?
Изоҳлар мавжуд емас