Ўзбекистон, Тошкент - Batafsil.uz. Мирзо Улуғбек туман судида Санжар Каримов (Real Sanjik) иши бўйича ўтказилган олтинчи мажлис тергов органларини ноқулай саволлар қаршисида қолдирди, судланувчини эса ўз манипуляцияларини тан олишга мажбур қилди. Ваколати бўлмаган тезкор ходимлар томонидан олиб қўйилган далилларни қонуний деб ҳисоблаш мумкинми? Агар экспертиза гиёҳвандлик воситасини махоркадан (арзон тамаки) фарқлай олмаса, айбнинг оғирлигини қандай аниқлаш мумкин? Нейрон тармоқлар ҳақидаги афсона ҳақиқий таҳдидларни яширишнинг бир усули бўлганми? Суд бу саволларга жавоб излаётган бир пайтда, ишда биринчи сезиларли натижага эришилди — Олимбоевларнинг уйига қўйилган ҳибс эгаларига қайтариш учун олиб ташланди ва жараён расман суд музокаралари босқичига ўтди. Навбатдаги мажлис нимаси билан эсда қолди — материалда ўқишингиз мумкин.
Аввалги мажлисларда нималар бўлган эди?
Аввалги эшитувларда суд айблов тарафининг иккита асосий позицияси билан танишди. 10 апрель куни бўлиб ўтган биринчи мажлисда, боғлиқ иш бўйича аллақачон 9 йилга озодликдан маҳрум этилган Шаҳзод Рисматовнинг онаси Феруза Рахматуллаева жорий жараённи судланувчи томонидан кўп йиллар давомида кўрсатилган босимнинг якуни деб атади. Ўшанда можаронинг иқтисодий қисмини ўрганиш бошланган эди.
13 апрель куни бўлиб ўтган иккинчи мажлис Олимбоевлар оиласи тарихига бағишланди. Оила бошлиғи Шахло Олимбоева уларнинг уйидан айрилиб қолишига сабаб бўлган схема ҳақида батафсил сўзлаб берди. 2024 йил август ойида уларнинг қизи Жамилага уйланишни режалаштирган Шаҳзод Рисматов бўлажак қариндошларини молиявий муаммоларини ҳал қилиш учун уйни вақтинча гаровга қўйишга кўндирган. Бироқ нотариал идорада гаров шартномаси ўрнига Санжар Каримов номига олди-сотди шартномаси расмийлаштирилган.
Иш материалларига кўра, Каримов уйни 150 минг долларга сотиб олган, Рисматов эса иккита BMW автомобилини гаровга қўйиб, яна 70 минг доллар олган. Рисматов бутун пулни ўзи олиб, Дубайга қочиб кетган, уй эса кейинчалик Каримовнинг жияни номига расмийлаштирилган. Ҳимоя томонидан товон пули сифатида суднинг депозит ҳисобига 240 минг доллар киритиш таклиф қилинганига қарамай, жабрланувчи томон бундан бош тортди.
"Мен товон пули олишни эмас, ўз уйимда яшашни истайман", — деди Шахло Олимбоева. Санжар Каримовнинг ўзи ўша пайтда кўрсатма беришдан тийилиб, суддан чиқиш нутқига тайёргарлик кўриш учун вақт сўраган эди.
17 апрель куни бўлиб ўтган учинчи мажлисда суд Санжар Каримовнинг таҳдидлар эпизоди бўйича кўрсатмаларини тинглади. Судланувчи Феруза Рахматуллаевага нисбатан ҳақоратли сўзлар ишлатганини тан олди ва суд залининг ўзидаёқ ундан омма олдида узр сўради, бироқ ўлдириш билан таҳдид қилгани ҳақидаги айбловларни кескин рад этди. У ўз тажовузкорлигини Рисматов билан бўлган узоқ давом этган можаро билан изоҳлади. Рисматов гўёки унга ўзгаларнинг автомобилларини гаровга бериб, қочиб кетган.
Ўз навбатида, жабрланувчи томон қўшимча далилларни тақдим этди: Феруза Рахматуллаева судга телефон суҳбатлари ёзувларини топширди, унинг сўзларига кўра, уларда руҳий босим ўтказиш ҳолатлари қайд этилган. Ҳимоя томонининг бу материалларни номақбул деб ҳисоблаб эътироз билдирганига қарамай, суд уларни ишга қўшиб олди. Юз берган воқеалар манзарасини жабрланувчининг қизи Жамиля Олимбоева тўлдирди — у ўз кўрсатмаларида уй олди-сотдиси хронологиясини батафсил тиклаб берди ва куёв бўлмишнинг ғойиб бўлиши ҳолатларига ойдинлик киритди.
Тўртинчи мажлис навбатдаги процессуал ўзгаришлар билан бошланди: ишда яна давлат айбловчиси алмашди ва Санжар Каримовнинг адвокатларидан бирига раддия билдирилди. Ушбу ўзгаришларга қарамай, жараён иштирокчилари эшитувларни давом эттиришга қаршилик билдиришмади ва суд иш режасини тасдиқлади. Залда нотариус ва унинг ёрдамчиси ўз навбатини кутиб турган бўлса-да, асосий гувоҳ – Шаҳзод Рисматовни сўроқ қилишга устуворлик беришга қарор қилинди.
Мирзо Улуғбек туман судида Санжар Каримов (Real Sanjik) иши бўйича ўтказилган бешинчи мажлис шов-шувли можаро ва мулк талашишда кутилмаган бурилиш билан ёдда қолди. Жараён "ахборот терроризми"да айбланиб, блогер Ҳайдар Алиевни (Gonzo) суд залидан кескин чиқариб юбориш билан бошланган бўлса, низоли уйни Олимбоевлар оиласига рамзий 1 сўм эвазига қайтаришга томонларнинг розилиги билан якунланди. Шу билан бирга, судланувчи илк бор ўзидан топилган гиёҳвандлик воситаларининг келиб чиқишини очиқлади ва уларни марҳум отасидан АҚШдан қолган "тиббий мерос" деб атади ҳамда кучли стресс таъсирида уларни истеъмол қилганини тан олди.
Шундай бўлса-да, мажлис кутилмаганда конструктив руҳда якунланди. Томонлар низоли уйни Олимбоевлар оиласига рамзий 1 сўм эвазига қайтариш бўйича сенсацион келишувга эришдилар.
Қиличлар, махорка ва баённомадаги камчиликлар
Суд мажлиси Тошкент шаҳар ИИББ Эксперт-криминалистика маркази экспертининг сўроғи билан очилди. Айнан у 2024 йил 27 январь куни Каримовнинг офисида ўтказилган тинтув пайтида олинган моддалар бўйича кимёвий экспертизани ўтказган эди. Суд уни гувоҳ-мутахассис сифатида чақирди ва дастлаб вазифа оддийдек кўринарди: олинган намуналарда гиёҳвандлик воситаси борлигини тасдиқлаш ёки инкор этиш. Юнусов ўзининг аввалги хулосаларини тасдиқлади — текширилган барча конвертларда каннабис ҳидли, тетрагидроканнабинол (ТГК) сақловчи ўсимлик моддаси аниқланган. Бироқ ҳар бир намуна тамаки (махорка) билан аралаштирилган эди, бу эса асосий процессуал муаммога айланди.
Ҳимоя адвокатлари суд эътиборини фундаментал ҳуқуқий фарққа қаратдилар: Ўзбекистон Олий суди Пленуми қарорига кўра, жиноят оғирлигини аниқлашда гиёҳвандлик воситасининг умумий вазнини эмас, балки соф вазнини ҳисобга олиш зарур. Бу ҳолатда тамаки бегона аралашма ҳисобланади ва унинг оғирлиги ТГКнинг ўз вазнига қўшилмаслиги керак. Эксперт Тошкент шаҳар ИИББ лабораториясида компонентларни алоҳида таҳлил қилиш учун зарур ускуналар ҳам, аккредитация ҳам йўқлигини тан олди. Маълум бўлишича, терговчи "соф вазнни" аниқлаш вазифасини қўйган бўлса-да, эксперт Вазирлар Маҳкамасининг тўлдирувчи моддалардан қатъи назар, умумий вазнни кўрсатишни талаб қилувчи ички йўриқномаларига таяниб, бунга жавоб бермаган. Судянинг "агар тамакини ажратиб олсак, вазн қанчага ўзгаради?" деган якуний саволига эксперт қисқача жавоб берди: "Билмайман. Буни аппарат аниқлайди".
Техник саволлар билан бир қаторда, тинтув ташкил этилишида ҳам жиддий муаммо юзага чиқди. Қонунга кўра, гиёҳвандлик воситаси бевосита жойида — сертификатланган тарозиларда ва холислар иштирокида тортилиши керак. Каримов ишида бундай қилинмади: барча моддалар ҳар бирининг топилган вақти ва жойи кўрсатилмаган ҳолда битта умумий баённомага киритилган. Бундан ташқари, тинтувни ўтказган икки нафар тезкор ходим расман тасдиқланган тергов гуруҳи таркибига кирмагани аниқланган.
Улар "раҳбариятнинг кўрсатмасига биноан" тегишли процессуал ваколатларсиз офисга тунги вақтда киришгани аниқланган. Ҳимоя томонининг фикрича, бу ўша кеча олиб қўйилган барча далилларнинг мақбуллигини шубҳа остига қўяди.
Судланувчи Санжар Каримовнинг моддаларни сақлаш муддатини аниқлаш мумкинми, деган аниқловчи саволларига эксперт салбий жавоб берди ва ҳам гашиш, ҳам марихуана қуруқ ҳолатда эканлигини тушунтирди. Шунингдек, объектлардан бирининг оғирлиги — 0,9 грамм эканлиги қатъий қайд этилди, бу расман бир граммдан кам демакдир. Эксперт залдан чиқиб кетиши билан ҳимоя томони кескин танқид билан чиқиш қилди ва зиддиятларга ишора қилди: тезкор вакиллардан бири аввалроқ судда фақат "сувенирлар"ни кўрганини айтган, бироқ баённомада айнан у гиёҳвандлик воситаларини топган шахс сифатида кўрсатилган.
"Мен шахсан топган нарсалар ўткир тиғли буюмлар эди. Пичоқ, сувенир кўринишидаги қиличга ўхшаш нарса", — деган эди у ўшанда.
Эксперт сўроғи якунлангач, Санжар Каримовнинг тўрт нафар адвокати қатъий процессуал ҳаракатларга ўтиб, биргаликда ёзма илтимоснома киритди. Уларнинг талаблари моҳияти 2024 йил 27 январдаги тинтув баённомасини номақбул далил деб топиш ва гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ айбловларни ишдан бутунлай чиқариб ташлашга қаратилган эди.
Ҳимоя ўз позициясини асослашда Жиноят-процессуал кодекси нормалари ва Олий суд Пленуми қарорига таянди. Унга кўра, агар тергов ҳаракати ваколати бўлмаган шахслар томонидан ўтказилган бўлса, ҳар қандай далил юридик кучга эга эмас деб топилади. Адвокатлар тинтувни амалда ўтказган тезкор ходимлар Юнусов ва Тошпўлатов тергов гуруҳини тузиш ҳақидаги расмий қарорга киритилмаганини таъкидлашди. Уларнинг "бошлиқлар буйруғи" билан олиб қўйишда иштирок этиши ҳеч қандай тегишли процессуал асосга эга эмас.
Ваколатлар масаласидан ташқари, адвокатлар далилларни қайд этиш тартибидаги бузилишларни кўрсатиб ўтишди. Моддалар топилган жойнинг ўзида тортилмаган, баённомада ҳар бир конверт олиб қўйилган аниқ вақт йўқ ва муҳрлаш жараёни топилган пайтда эмас, балки тинтув охирида жамланган ҳолда ўтказилган. Ҳимоя томонининг фикрича, "бундай бепарволик далилларни алмаштириш ёки ташлаб кетиш учун шароит яратади". Ҳимоячилардан бири умумий позицияни жуда очиқ ифодалади:
"Бошқа ҳудудларда моддаларни тўғридан-тўғри жойида тортишади. Бу ерда бунга нима халақит берди? Конвертларни топишди, "оммавий" тарзда ўраб қўйишди ва лабораторияга олиб келишди. Бу бутун далиллар базасининг тозалигига асосли шубҳа туғдиради".
Судья илтимосномани иш материалларига қўшиб олди, бироқ ушбу далилларнинг мақбуллиги ҳақидаги қарор якуний ҳукм билан бирга маслаҳат хонасида чиқарилишини тушунтирди. Шу билан бирга, ҳимоя томони тезкор ходимларга ўша оғзаки буйруқни берган раҳбар полковник Мурсодиқовни кўрсатма бериш учун чақиришни сўради. Бироқ суд бу илтимосномани рад этди ва вазиятга ҳуқуқий баҳо бериш учун аллақачон олинган кўрсатмалар етарли эканлигини билдирди.
Трампдан салом ва нейротармоқлар ҳақидаги ёлғон
Куннинг энг кескин эпизоди жабрланувчи Рахматуллаева — аввалроқ боғлиқ иш бўйича ҳукм қилинган Шаҳзод Рисматовнинг онаси — томонидан тақдим этилган флешкадаги аудиоёзувларни тинглаш бўлди. Ёзув у томонидан ўғлига нисбатан ҳукм чиқарилганидан сўнг Каримов билан бўлиб ўтган шахсий суҳбат чоғида ёзиб олинган.
Техник қийинчиликлар сабабли, суд флешканинг жисмоний ҳолати масаласини ҳал қилаётган пайтда, биринчи фрагмент мобил телефон орқали тўғридан-тўғри залда эшиттирилди. Ёзувдаги овоз янграши билан Санжар Каримов: "Инкор этмайман. Бу менинг овозим", — дея тасдиқлади.
Ушбу ёзувда Каримов аёлга ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларда қандай йўл тутиш бўйича батафсил кўрсатмалар бераётган эди: ИИБга бориш, ариза топшириш ва ҳаммани ўғлининг "тузоққа туширилгани"га ишонтириш. Шунингдек, йигитни ишдан "олиб чиқишга" ёрдам берадиган "ўзининг" адвокатини ёллайман деган ваъдалар ҳам янгради.
Бу ҳолат раислик қилувчи судья томонидан қаттиқ сўроқ қилинишига сабаб бўлди. Судья Каримовдан бундай ваъдаларни нега бергани ва бу ерда сунъий интеллектнинг (СИ) нима алоқаси борлигини тўғридан-тўғри сўради.
Маълум бўлишича, СИ мавзуси кимсасиз манипуляциянинг бир қисми бўлган. Бу учрашув пайтига келиб, ижтимоий тармоқларда Каримов Рахматуллаевани шафқатсизларча ҳақорат қилган бошқа ёзувлар тарқалиб бўлганди. Туҳмат учун жавобгарликдан қочиш мақсадида у аёлни ўша жанжалли аудиолар нейротармоқлар томонидан яратилган "рақамли қалбакилик" эканига ишонтиришга уринган. Судда Каримов СИ ҳақида қамоққа тушишдан қўрқиши туфайли ёлғон гапирганини, жабрланувчини "ақлини шошириш" ва уни далиллар борасида иккиланишга мажбур қилишга уринганини тан олди:
"Мени ўша сўзларим учун қамаб қўйишларидан қўрқдим, шунинг учун уни тинчлантириш ва пулларимни қайтариб олиш учун унга ёқимли гапларни айтдим".
Судланувчи ўша суҳбатдаги ўз "самимияти" даражасини судьяга қуйидагича таърифлади:
"Мен у эшитишни истаган нарсаларни гапирдим. Агар у Трампдан салом йўллашни сўраганида, Трамп салом йўллади деб айтган бўлардим".
"Ўғлингнинг тобутини кўрасан" деган ибора ҳақида гап кетганда, Каримов судьяга бу таҳдид эмас, балки унинг "башорати" эканини айтди — гўёки жабрланувчининг ўғли бутун шаҳарни алдагани ва қамоқхонада уни бошқа маҳбуслар "тириклай чиритиб юбориши"ни назарда тутган.
Прокурор бу изоҳни қабул қилмади. У зиддиятни кўрсатиб ўтди — агар СИ ва адвокат ҳақидаги сўзлар фақат жабрланувчини тинчлантириш уриниши бўлса, у ҳолда нега олдинги мажлисларда Каримов унга бирор марта юридик ёрдам таклиф қилганини ёки унинг оиласи учун адвокат ёллаганини қатъиян рад этган?
"Сиз ўшанда: "Қачон адвокат ёллаганман, кимга пул тўлаганман, қаерда шартнома имзолаганман?" деган эдингиз. Ёзув эса аксини кўрсатмоқда. Бу сўзлар ўзаро қандай боғланади?" — дея сўради судья.
Каримовнинг адвокати илтимоснома билан чиқди: гўёки икки эпизод турли даврларга тегишли ва уларни аралаштириб бўлмайди. Судья адвокатларга танбеҳ берди: "Мен судланувчига савол берганимда, сиз ўрнингиздан туриб, эътироз ниқоби остида аслида унга жавоб йўналишини кўрсатмоқдасиз. Мен буни кўриб турибман. Илтимос, буни тўхтатинг".
Рахматуллаеванинг ўзи Каримовнинг версиясига ҳиссиёт билан эътироз билдирди. У тобут ҳақидаги сўзларни ва Каримовнинг қўллари "қамоқхонагача етиб бориши" ҳақидаги ибораларни тўғридан-тўғри шантаж деб қабул қилганини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, судланувчи ўғлининг хавфсизлиги эвазига ундан ёлғон кўрсатма талаб қилган. Жабрланувчи бу суҳбатдан сўнг таҳдидлар амалга оширилишидан қўрқиб, яшаш жойини даҳшат ичида ўзгартирганини қўшимча қилди.
Ҳимоя томони флешкадаги маълумотларни "кесилган" парчалардан иборатлиги ва ишда уни кўздан кечириш баённомаси йўқлигини рўкач қилиб, унинг мақбуллигига эътироз билдиришга уринди. Адвокатлар тақдим этилган парчалар 30 дақиқалик суҳбатнинг маъносини бузиб кўрсатаётганини айтиб, экспертиза ўтказишни талаб қилдилар. Бироқ судья якуний хулосани айтди — сўзларнинг муаллифлиги Каримовнинг ўзи томонидан тасдиқланган экан, фоноскопик экспертизага эҳтиёж қолмайди. Раислик қилувчи қолган ёзувларни маслаҳат хонасида ўрганиб чиқиш ва ҳукм чиқариш чоғида уларга якуний ҳуқуқий баҳо беришга ваъда берди.
Олимбоевларнинг уйини қайтариш
Мажлиснинг муҳим якуни Олимбоевларнинг уйи тақдири бўйича суд ажримининг чиқарилиши бўлди. Ҳимоя ва судланувчи Санжар Каримов етказилган моддий зарарни қоплаш учун объектдан ҳибсни олиб ташлаш илтимосномаси билан судга мурожаат қилдилар. Каримов келишувга тайёрлигини тасдиқлаб: "Мен ваъда бергандим ва сўзимда турдим", — деди.
Маслаҳат хонасида муҳокама қилингач, суд қарорни эълон қилди: илтимоснома қисман қаноатлантирилсин. 5А-уйдаги турар жойларга нисбатан нотариал ҳаракатларга қўйилган тақиқ вақтинча олиб ташланди. Ажрим қатъий мақсадли характерга эга — ҳибс фақат кўчмас мулкни Шахло Олимбоева номига қайта расмийлаштириш учун олиб ташланади.
Мулк учинчи шахсларга ўтиб кетишининг олдини олиш учун суд нотариуслар учун чеклов ўрнатди — Олимбоевага мулк ҳуқуқини қайтаришдан бошқа ҳар қандай битимлар тақиқланди. Раислик қилувчи бу қарор жабрланувчи томоннинг манфаатларини таъминлаш учун қабул қилинганини тушунтирди.
Муҳокама чоғида битим шакли ҳақида ҳам савол туғилди. Ҳимоя томонининг олди-сотди ёки ҳадя шартномаси ўртасида танлов қилиш бўйича саволига раислик қилувчи: "Мен бу масалаларга аралашмайман", — деб жавоб берди ва томонларга мустақил равишда келишиб олиш ҳуқуқини берди. Натижада, жараён иштирокчилари мулкни қайтаришни олди-сотди шартномаси орқали расмийлаштиришга қарор қилишди. Ажрим нусхалари Олимбоевларнинг уйини қайта расмийлаштиришни бошлаш учун томонларга берилди.
Мажлис давомида судланувчи Санжар Каримов ўз оиласи томонидан қўшимча гувоҳларни сўроқ қилиш масаласини кўтарди. У рафиқаси, синглиси, куёви ва амакиси тергов босқичида аллақачон кўрсатма берганини эслатиб, суд уларни шахсан эшитишини талаб қилди.
Бироқ судланувчининг бу ташаббуси ҳатто унинг ўз адвокати томонидан ҳам шубҳа билан кутиб олинди. Ҳимоячи суд залидаёқ Каримовни оқилона иш тутишга чақириб, қариндошлар фақат маиший тафсилотларни — масалан, судланувчининг отасининг одатларини — тасдиқлашини, бу ҳақда судланувчи аввалроқ ўзи айтиб ўтганини таъкидлади. Адвокатнинг фикрича, яқинларнинг судда шахсан иштирок этиши иш моҳиятини ўзгартирмайди, чунки уларнинг ёзма кўрсатмалари аллақачон иш материалларига тикиб қўйилган ва суд маслаҳат хонасида уларга баҳо бера олади.
Раислик қилувчи эса, ўз навбатида, янги шахсларни чақириш учун расмий илтимоснома бериш кераклигини эслатди. Судья ишнинг ҳар бир эпизоди бўйича барча асосий иштирокчилар — жабрланувчилар, гувоҳлар ва судланувчилар аллақачон сўроқ қилинганини таъкидлади. Ҳимоя томони жараённинг боришини тубдан ўзгартириши мумкин бўлган қариндошларни чақириш учун етарли асос келтирмагани боис, бу илтимоснома қаноатлантирилмади.
Суд жараёни келгуси жума куни соат 11:00 га қадар қолдирилди. Ушбу вақтга қадар томонлар кўчмас мулкни қайта расмийлаштиришни якунлашлари ва суд музокаралари учун ўзларининг якуний нутқларини тайёрлашлари керак.
Изоҳлар мавжуд емас